از کنشگری مدنی تا اثربخشی اجتماعی؛ بررسی چالشها و آسیبهای فعالیت سمنها
انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان با همکاری معاونت امور جوانان ادارهکل ورزش و جوانان استان کردستان، نشست تخصصی «از کنشگری مدنی تا اثربخشی اجتماعی؛ چالشها و آسیبهای فعالیت سازمانهای مردمنهاد» را روز ۲۷ مردادماه در سالن جلسات ادارهکل ورزش و جوانان استان کردستان برگزار کرد.
در ابتدای این نشست، میلاد فیضی، مسئول مشارکتهای اجتماعی، ضمن خیرمقدم به حاضران و قدردانی از انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان، به معرفی برنامه پرداخت و سپس از سیده هدی موسوی، معاون امور جوانان ادارهکل ورزش و جوانان استان کردستان، دعوت کرد تا سخنان خود را ارائه کند.
موسوی ضمن خیرمقدم به نمایندگان سازمانهای مردمنهاد (سمنها) و اعضای انجمن جامعهشناسی، هفته تشکلها و مشارکتهای اجتماعی را تبریک گفت و از تلاشها و فعالیتهای سمنها تقدیر کرد.
سمنها؛ از بازوی اجرایی دولت تا کنشگر اجتماعی
دکتر مسعود بیننده، رئیس انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان و دبیر نشست، با اشاره به موضوع این نشست، اثربخشی سمنها را وابسته به شکلگیری نظم سیاسی و اجتماعی تمرکززداییشده و مشارکتی دانست؛ نظمی که تقسیم قدرت و تفکیک کارکردی را پذیرفته و سازمانهای مردمنهاد را صرفاً پیوست یا امتداد ساختار دولتی تلقی نکند.
وی گفت در یک الگوی متمرکز، سمنها ممکن است به واسطهای میان دولت و بازار یا مجری سیاستهای رسمی تقلیل یابند؛ در حالی که در الگوی چندسطحی و شبکهای، دولت از انحصار قدرت فاصله گرفته و در کنار سایر بازیگران، نقش تنظیمگر ایفا میکند.
به گفته بیننده، در این رویکرد سمنها نه صرفاً نهادهایی خیریه و خدماتی، بلکه نهادهایی مشاورهای، نظارتی، میانجیگر و تسهیلگر هستند و میتوانند در تولید داده، شبکهسازی محلی، سیاستگذاری، نوآوری اجتماعی و ارزیابی برنامهها نقش داشته باشند.
ضرورت عبور از خروجیهای فوری به پیامدهای اجتماعی
بیننده با تأکید بر ضرورت نوآوری اجتماعی اظهار کرد: در جهان پیچیده، چندبعدی و متغیر امروز، بازتعریف مسائل اجتماعی و استفاده از رویکردهای نو ضروری است و روشهای کلاسیک همیشه اثربخشی لازم را ندارند.
وی در حوزه عدالت آموزشی، تغییر نگاه از «دسترسی برابر به مدرسه» به «دسترسی برابر به فرصتهای یادگیری باکیفیت» را نمونهای از این تحول دانست.
رئیس انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان تأکید کرد ارزیابی عملکرد سمنها نیز باید فراتر از خروجیهای مستقیم باشد و آثار میانمدت و پیامدهای بلندمدت فعالیت آنها را دربرگیرد؛ برای مثال، بازگرداندن دانشآموز به فرایند تحصیل یک خروجی اولیه است، اما مهارتآموزی و توانمندسازی او اثر میانمدت و موفقیت تحصیلی و دستیابی به شغل و جایگاه اجتماعی، پیامد بلندمدت این فرایند محسوب میشود.
«حق به شهر»؛ از صدای حاشیه تا قدرت شهری
دکتر جمال ادهمی، عضو هیأتمدیره انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان، نخستین سخنران نشست بود که با موضوع «سمنها و حق به شهر: از صدای حاشیه تا قدرت شهری؛ خوانشی جامعهشناختی از تجربه سنندج» سخنرانی کرد.
ادهمی با تکیه بر مفهوم «حق به شهر» در اندیشه هانری لوفور گفت این مفهوم صرفاً به معنای برخورداری از خدمات و امکانات شهری نیست، بلکه حقی فعال برای حضور، مشارکت و اثرگذاری شهروندان در تولید فضای شهری است.
وی افزود شهر و فضای شهری تنها محصول تصمیمهای فنی و مدیریتی نیستند، بلکه در بستر روابط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی شکل میگیرند؛ بنابراین شهروندان نباید صرفاً مصرفکننده شهر باشند، بلکه باید در تولید و بازتولید آن نقش داشته باشند.
سمنها؛ حلقه ارتباط جامعه و نظام تصمیمگیری
این عضو هیأتمدیره انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان، سنندج را دارای ظرفیت قابلتوجهی در حوزه جامعه مدنی دانست و گفت سمنها در حوزههایی مانند حمایت اجتماعی، سلامت، محیطزیست، فرهنگ، جوانان، سالمندان و کاهش آسیبهای اجتماعی فعالیت میکنند.
به گفته ادهمی، سمنها زمانی به کنشگران مؤثر شهری تبدیل میشوند که مسائل و تجربههای زیسته شهروندان را شناسایی، مستند و به نهادهای تصمیمگیر منتقل کنند.
وی سه نقش اساسی سمنها را «صدابخشی به گروههای کمتر شنیدهشده»، «تولید و انتقال دانش اجتماعی» و «ایجاد ارتباط میان جامعه و نظام تصمیمگیری» عنوان کرد.
ادهمی همچنین بر ضرورت تبدیل رابطه سمنها با دانشگاه، شهرداری، شورا و سایر نهادها از همکاریهای مقطعی به مشارکتی پایدار و مسئلهمحور تأکید کرد.
چالشهای پیشروی سازمانهای مردمنهاد
ادهمی کمبود منابع مالی و انسانی، مشارکت نمایشی و غیرنهادمند، شکاف با مراکز تصمیمگیری، ضعف شبکهسازی و نابرابری در دیده و شنیدهشدن گروههای اجتماعی را از مهمترین چالشهای سمنها برشمرد.
وی تأکید کرد چالش اصلی سمنها صرفاً افزایش میزان مشارکت نیست، بلکه دموکراتیککردن دسترسی به قدرت و فرآیند تولید فضای شهری است.
ادهمی در جمعبندی سخنان خود گفت هدف نباید صرفاً «مدیریت شهر برای مردم» باشد، بلکه باید به سمت «مدیریت شهر با مردم» حرکت کرد. به گفته وی، سمنها میتوانند حلقه واسط میان تجربه زیسته شهروندان و نظام تصمیمگیری باشند و مسیر «صدای فرد، صدای جمعی، مطالبه، سیاست و تغییر» را شکل دهند.
سرمایه اجتماعی؛ حلقه مفقوده حل مسائل جامعه
دکتر آزاد نمکی، جامعهشناس مسائل اجتماعی ایران و عضو فعال انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان، دیگر سخنران نشست بود که با موضوع «سرمایه اجتماعی؛ حلقه مفقوده حل مسائل جامعه» به بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و اثربخشی سمنها پرداخت.
وی سرمایه اجتماعی را میزان اعتماد، همکاری، مشارکت و شبکههای ارتباطی میان افراد و گروههای جامعه تعریف کرد و گفت این سرمایه، نوعی دارایی جمعی است که اگرچه در محاسبات اقتصادی بهطور مستقیم دیده نمیشود، اما نبود آن میتواند توان جامعه برای حل مسائل را بهشدت کاهش دهد.
نمکی با اشاره به نقش سرمایه اجتماعی در توسعه اقتصادی، دموکراسی، امنیت و کیفیت زندگی، اظهار کرد جامعهای که شهروندان آن گفتوگو، تعامل و همکاری را در قالب نهادهای مدنی تمرین میکنند، ظرفیت بیشتری برای مشارکت، مطالبهگری و حل مسالمتآمیز اختلافات دارد.
وی افزود انجمنها و نهادهای مدنی با فراهمکردن امکان گفتوگوی اجتماعی، آشکارکردن مسائل واقعی جامعه، ایجاد شبکههای ارتباطی و تقویت مسئولیتپذیری شهروندان، نقش مهمی در تولید سرمایه اجتماعی ایفا میکنند.
سمنها؛ توسعهگرا یا ضدتوسعه؟
محمد قربانیان، دانشآموخته کارشناسی ارشد جامعهشناسی و عضو هیأتمدیره انجمن جامعهشناسی ایران ـ شعبه کردستان، با ارائه سخنرانی «کارکردهای توسعهای و ضدتوسعهای سازمانهای مردمنهاد» به بررسی ظرفیتها، نقشها و آسیبهای احتمالی فعالیت سمنها پرداخت.
وی تأکید کرد سمنها را نمیتوان ذاتاً و در همه شرایط نیروهایی توسعهگرا دانست؛ بلکه کارکرد آنها تابع ساختارهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حاکم بر جامعه است.
قربانیان، مشارکت اجتماعی، افزایش اعتماد عمومی، تقویت سرمایه اجتماعی، توانمندسازی گروههای محروم، آموزش شهروندی، توسعه محلی، ارتقای حقوق شهروندی و تقویت مشارکت عمومی را از ظرفیتهای توسعهای سمنها برشمرد.
وابستگی و پروژهمحوری؛ تهدیدی برای کارکرد مدنی سمنها
قربانیان در ادامه، وابستگی شدید مالی به دولت یا نهادهای قدرتمند، پروژهمحوری، فردمحوری، ضعف شفافیت و پاسخگویی، فقدان تخصص و حرفهایگری، رقابت میان سمنها و فاصله گرفتن از مسائل واقعی جامعه را از عوامل کاهش کارآمدی سمنها دانست.
وی هشدار داد اگر سمنها صرفاً به مجری سیاستها و برنامههای از پیش تعیینشده نهادهای رسمی تبدیل شوند، ممکن است کارکرد انتقادی و مطالبهگرانه خود را از دست داده و به جای توانمندسازی جامعه، به ابزاری برای مدیریت و کنترل اجتماعی تبدیل شوند.
او بر ضرورت ایجاد رابطهای متوازن میان سمنها و نهادهای دولتی تأکید کرد؛ رابطهای که بر همکاری، استقلال، نظارت و مشارکت متقابل استوار باشد.
از توکویل تا گرامشی و آمارتیا سن
قربانیان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به دیدگاه متفکران حوزه جامعه مدنی، گفت توکویل نهادهای مدنی را «مدرسه آزادی» میدانست؛ نهادهایی که هم دولت را پاسخگو و هم شهروند را توانمند میکنند.
وی افزود گرامشی سمنها را در میدان «هژمونی» میدید و معتقد بود این نهادها میتوانند هم ابزار مقاومت در برابر سلطه و هم وسیله بازتولید نظم مسلط باشند.
به گفته قربانیان، آمارتیا سن نیز معیار توسعه را از اقتصاد به انسان منتقل کرد و توسعه را در «گسترش آزادیها و قابلیتهای انسانی» میدید؛ معیاری که میتواند برای ارزیابی عملکرد سمنها مورد استفاده قرار گیرد.
استقلال، شبکهسازی و تخصصگرایی؛ الزامات اثربخشی
وی در جمعبندی تأکید کرد ارزیابی سمنها نباید بر اساس عنوان و ماهیت حقوقی آنها، بلکه باید بر مبنای پیامد واقعی فعالیتشان بر جامعه صورت گیرد.
قربانیان گفت سمن توسعهگرا نهادی است که به افزایش ظرفیت کنشگری شهروندان، تقویت سرمایه اجتماعی، کاهش نابرابری و گسترش مشارکت عمومی کمک کند؛ در مقابل، سمنی که به وابستگی، بازتولید نابرابری، حذف صداهای مستقل یا تقلیل مشارکت به فعالیتهای صوری منجر شود، میتواند کارکردهای ضدتوسعهای داشته باشد.
وی استقلال نهادی، شبکهسازی، تخصصگرایی، شفافیت و پیوند واقعی با مسائل و مطالبات جامعه را از مهمترین الزامات اثربخشی سمنها در کردستان عنوان کرد.
پرسش و پاسخ و تقدیر از سمنهای برتر
در پایان این نشست، حاضران پرسشها و دیدگاههای خود را درباره مباحث مطرحشده بیان کردند و سخنرانان نیز به پرسشها پاسخ دادند و همچنین از سمنهای برتر تقدیر شد.