عکاسی؛ از ثبت نخستین تصویر تا روایت تاریخ یک شهر
فربد باوهای
(به مناسبت روز جهانی عکاسی)
عکاسی از نخستین روزهای پیدایش خود تاکنون، همواره یکی از مهمترین ابزارهای ثبت تاریخ، فرهنگ و زندگی انسان بوده است. نخستین تلاشها برای ثبت تصویر به قرن نوزدهم بازمیگردد و سرانجام در سال ۱۸۳۹ میلادی با معرفی روش داگرئوتایپ توسط لویی داگر، عکاسی به شکل رسمی وارد جهان هنر و علم شد. از آن زمان، این هنر مسیر طولانی و پرتحولی را طی کرده است؛ از تصاویر ابتدایی با نوردهیهای طولانی و تجهیزات محدود تا دوربینهای دیجیتال و فناوریهای پیشرفته امروزی.
اما عکاسی تنها یک روش برای ثبت تصویر نیست؛ بلکه زبانی جهانی برای روایت انسان، جامعه، فرهنگ و تاریخ است. بسیاری از لحظات مهم تاریخی، آیینهای فرهنگی، تغییرات اجتماعی و چهرههای ماندگار جوامع، به واسطه نگاه عکاسان در حافظه جمعی باقی ماندهاند. یک عکس گاهی میتواند روایتی باشد که تأثیر آن از صدها صفحه نوشته بیشتر است.
تاریخچه عکاسی در سقز
تاریخ عکاسی در سقز از اوایل دوره پهلوی آغاز شد و مسیحیان ارمنی و آشوری، از جمله پرویز خان ارمنی، از نخستین عکاسان این شهر بودند. پس از او، داوود عکاس از جامعه کلیمی سقز در دهههای ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ تصاویر ارزشمندی از عشایر، مراسم دولتی و زندگی اجتماعی مردم ثبت کرد. تجهیزات او بعداً به حسین عطایی واگذار شد.
از سال ۱۳۴۲ با فعالیت سید امیر تهامی و تأسیس عکاسی «پریسا»، دوره شکوفایی عکاسی سقز آغاز شد. آثار تهامی علاوه بر مناظر طبیعی، زندگی روزمره مردم، اقشار مختلف و رویدادهای اجتماعی را ثبت میکرد. در این دوره عکاسیهای دیگری مانند برادران آلنیان، عکاسیهای فرخی، خیام، آروین و… نیز فعالیت داشتند.
عکاسان سیار نیز در پارکها، باغها و مکانهای تفریحی شهر حضور داشتند و با گسترش دوربینهای فوری «پولاروید» و سپس رواج فیلمهای رنگی، شیوههای عکاسی تغییر کرد. از آنجا که لابراتوار چاپ رنگی در سقز وجود نداشت، نگاتیوها برای ظهور و چاپ به شهرهایی مانند تبریز فرستاده میشدند. سرانجام در سال ۱۳۶۷ نخستین لابراتوار چاپ عکس رنگی فوجی توسط هیوا زمانهسازی در سقز راهاندازی شد و نقطه عطفی در توسعه عکاسی رنگی شهر بود.
آغاز مسیر عکاسی حرفهای در سقز
در سقز نیز عکاسی با تلاش علاقهمندان و هنرمندانی شکل گرفت که در شرایطی نهچندان آسان و بدون امکانات گسترده، پایههای این هنر را بنا گذاشتند. نقطه مهمی در تاریخ معاصر عکاسی سقز به سال ۱۳۷۷ بازمیگردد؛ زمانی که «انجمن عکس و فیلم» توسط زانیاز بلوری، شهمال مرتضایی، سلیمان محمودی و علی ظفر شکل گرفت. این انجمن محلی برای گردهمایی علاقهمندان، آموزش، تجربهاندوزی و شکلگیری نگاههای تازه در حوزه تصویر بود.
اعضای اولیه این جریان بعدها با ادامه تحصیل در دانشگاههای هنر تهران و تبریز، دانش تخصصی خود را افزایش دادند و مسیر عکاسی سقز را به سمت نگاه حرفهایتر هدایت کردند. این حرکت باعث شد زمینه برای ظهور نسلهای تازهای از عکاسان فراهم شود؛ نسلی که علاوه بر حفظ ارتباط با ریشههای فرهنگی شهر، توانست نگاه شخصی و معاصر خود را در آثارش شکل دهد.
جایگاه امروز عکاسی سقز
امروز عکاسی سقز با وجود محدودیتهای زیرساختی و کمبود حمایتهای رسمی، از نظر توانایی هنری و حضور عکاسان فعال، جایگاهی قابل توجه در میان جریان عکاسی ایران دارد. این شهر در سالهای اخیر شاهد حضور عکاسانی بوده است که در حوزههای مختلف، از عکاسی مستند اجتماعی گرفته تا پرتره، طبیعت و فاینآرت، عکاسی تئاتر و ثبت رویدادهای فرهنگی، فعالیت کردهاند.
مجموعه ای از عکاسان خلاق جوان در کنار افراد باتجربه و توانمند، هرکدام با نگاه و مسیر هنری متفاوت، بخشی از جریان معاصر عکاسی این شهر را نمایندگی میکنند. حضور این عکاسان در جشنوارهها، نمایشگاهها و رویدادهای داخلی و بینالمللی، نشان میدهد که عکاسی سقز تنها یک فعالیت محدود محلی نیست، بلکه توانایی حضور در سطح حرفهایتر را نیز دارد.
با این حال، میان ظرفیت واقعی عکاسی سقز و امکانات موجود فاصله زیادی وجود دارد. نبود یک جشنواره تخصصی و سالانه عکاسی، کمبود فضاهای نمایشگاهی، نبود حمایت منظم برای چاپ و انتشار آثار، و کمرنگ بودن برنامههای فرهنگی مرتبط با هنر عکاسی، باعث شده است بخش بزرگی از این تواناییها تنها بر پایه تلاش شخصی هنرمندان ادامه پیدا کند.
شهری با چنین پیشینه فرهنگی و با داشتن عکاسانی که توانستهاند در عرصههای مختلف حضور پیدا کنند، نیازمند نگاه جدیتر به هنر عکاسی است. حمایت از نمایشگاهها، ایجاد فضاهای آموزشی، توجه به آرشیو تصویری شهر و برگزاری رویدادهای تخصصی میتواند زمینهای فراهم کند تا عکاسی سقز از ظرفیت پنهان خود فاصله بگیرد و جایگاه واقعیتری پیدا کند.
روز جهانی عکاسی فرصتی است تا یادآوری کنیم عکاسی سقز سالهاست با تلاش، علاقه و پشتکار هنرمندانش زنده مانده است؛ هنری که نهتنها گذشته این شهر را ثبت کرده، بلکه امروز نیز در حال روایت زندگی، فرهنگ و انسانهای آن است. اکنون زمان آن رسیده است که این هنر بیش از گذشته دیده شود و جایگاه شایسته خود را در برنامههای فرهنگی شهر پیدا کند.
