ڕامانێ لە وەرگێڕانی ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی لە لایەن مەریوان هەڵەبچەییەوە
✍عەلی سوهرابی (نووسەر و ڕەخنەگری ئەدەبی)
پێشەکی
مەریوان هەڵەبچەیی (ناوی تەواو: مەریوان جەلال ڕەحیم) وەرگێڕ و ڕەخنەگرێکی کوردی باشووری کوردستانە، لە ۲۹ی ئابی ۱۹۷۹ لە هەڵەبجە لەدایکبووە. ئەو یەکێکە لە چالاکترین وەرگێڕانی کورد کە بەرهەمەکانی بەختیار عەلی، ڕۆماننووسی ناسراوی کورد، بە شێوەیەکی بەرفراوان و بەردەوام وەردەگێڕێتە سەر زمانی فارسی. تا ئێستا شەش ڕۆمانی بەختیار عەلی لەلایەن ئەم وەرگێڕەوە کراوەتە فارسی و حەوتەمین ڕۆمانیش(نفرین نوبهاران) لەچاپ دراوەو قەرارە ۱۴۰۵/۶/۱۱لە سنە کۆڕی بۆ بگیردرێ. چون خۆم لە چەندین کۆڕی توێژینەوەی وەرگێڕانەکانی لە سنە بەشدار و پێشکەشکار بوومە، بۆیە لەم وتارەدا دەکۆشم شێواز، کواڵیتی و ڕەهەندەکانی ئەم وەرگێڕانانە لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە بە کورتی و بە کوردی تاوتوێ بکەم.
شێوازی وەرگێڕان
شێوازی وەرگێڕانی مەریوان هەڵەبچەیی لە چەند تایبەتمەندییەکی سەرەکی پێکهاتووە:
– وەرگێڕانی ڕاستەوخۆ لە کوردییەوە بۆ فارسی: هەڵەبچەیی خۆی کوردە و بە زمانی کوردی دەنووسێت و دەخوێنێت، بۆیە وەرگێڕانەکانی لە ڕاستەوخۆترین شێوەوە ئەنجام دەدرێن، بەبێ ئەوەی پاڵەپەستۆی وەرگێڕانی لە زمانی سێیەمەوە هەبێت. ئەمە خاڵی هێزی سەرەکی شێوازی ئەوە، چونکە ڕەسەنایەتی کوردی بە باشی تێدەگات و دەتوانێت پێکهاتە ڕەهەندی و زمانەوانییەکانی بەدەستهێنێت.
– پاراستنی تایبەتمەندییە شێوازییەکانی بەختیار عەلی: بەختیار عەلی بە شێوازێکی تایبەتی خۆی ناسراوە کە تێکەڵەیەک لە ڕەخنەی کۆمەڵایەتی، فەلسەفەی بوون، زمانێکی شیعری و پێکهاتەی ڕیتمیکی تایبەت. لە وەرگێڕانەکانی هەڵەبچەییدا هەوڵدراوە ئەم تایبەتمەندییانە تا ڕادەیەک پارێزرابن، هەرچەندە گواستنەوەی هەموو ڕەهەندەکانی شێوازی ڕەسەنی کوردی بۆ زمانێکی تر ئەستەمە.
– بەکارهێنانی زمانی فارسیی ئەدەبی و ڕەسەن: وەرگێڕانەکانی هەڵەبچەیی بە شێوەیەکی گشتی بە زمانی فارسیی ئەدەبی و ڕەسەن نووسراون، بەبێ ئەوەی زۆر ڕوو لە وشە کوردییە وەرگیراوەکان بکات. ئەمە وا دەکات کە بەرهەمەکە بۆ خوێنەری فارسیزمان ڕوون و ڕەوان بێت.
کواڵیتی وەرگێڕان
لە ڕووی کواڵیتییەوە، وەرگێڕانەکانی مەریوان هەڵەبچەیی چەند ڕەهەندێکی جیاوازیان هەیە:
✔️دروستیی وەرگێڕانی مانایی: لە کۆی گشتی وەرگێڕانەکاندا، هەڵەبچەیی سەرکەوتووە لە گواستنەوەی مانا سەرەکییەکانی ڕۆمانەکان. پێکهاتە چیرۆکییەکان، کەسایەتییەکان و ڕووداوەکان بە شێوەیەکی ڕاست و دروست دراونەتە فارسی.
✔️گواستنەوەی ڕەهەندی کولتووری و کۆمەڵایەتی: یەکێک لە گرنگترین ئاستەنگەکانی وەرگێڕانی ئەدەبی، گواستنەوەی ڕەهەندە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکانی ناو تێکستە. هەڵەبچەیی وەک کەسێک کە خۆی لە هەمان ناوچەی کولتووریدا گەورە بووە، توانیویەتی زۆربەی ئەم ڕەهەندانە بە باشی بگەیەنێت.
✔️ڕەخنەی ئەرێنی لە کوالیتی وەرگێڕان: لە کۆڕی ڕەخنە و پێداچوونەوەی کتێبی “دوایین هەناری دنیا”ی بەختیار عەلی، ڕەخنەگران ئاماژەیان بەوە کردووە کە “بەرهەمی وەرگێڕدراو نیشان دەدات کە مەریوان هەڵەبچەیی خاوەنی تایبەتمەندییەکانی وەرگێڕێکی پلەبەرزە”. ئەمە پشتڕاستکەرەوەیەکی گرنگی کواڵیتی وەرگێڕانەکانی ئەوە.
✔️بەردەوامی و خۆتەرخانکردن: هەڵەبچەیی بە شێوەیەکی بەردەوام کار لەسەر وەرگێڕانی بەرهەمەکانی بەختیار عەلی دەکات و خۆی بۆ ئەم کارە تەرخان کردووە، ئەمەش خۆی نیشانەیەکی پابەندبوونی بە کوالیتی کارەکەیەتی.
ڕەهەندەکانی وەرگێڕان
چاکییەکان:
۱. ڕێژەی زۆری وەرگێڕان: تا ئێستا شەش ڕۆمانی بەختیار عەلی کراوەتە فارسی، کە بریتین لە: “بەندەر فەیلی”، “دەریاس و لاشەکان”، “کۆشکی باڵندە غەمگینەکان” (بە ناونیشانی “دوایین هەناری دنیا”)، “ئێوارەی پەروانە” و چەند بەرهەمێکی تر. ئەم ڕێژە زۆرەی وەرگێڕان خۆی نیشانەیەکی چاکی کارەکەیە.
۲. ناساندنی ئەدەبی کورد بە خوێنەری فارسیزمان: ئەم وەرگێڕانانە ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە لە ناساندنی ئەدەبی کوردی هاوچەرخ، بەتایبەت بەرهەمەکانی بەختیار عەلی، بە خوێنەری فارسیزمان لە ئێران و ناوچەکانی تر.
۳. وەرگێڕانی پێشەکی و لێکدانەوە: هەڵەبچەیی لەگەڵ وەرگێڕانی بەرهەمەکاندا، پێشەکی و لێکدانەوەشی بۆ نووسیوە کە باس لە ژیانی ئەدەبی بەختیار عەلی و ڕەهەندەکانی بەرهەمەکانی دەکات، ئەمەش بەهای کارەکەی زیاد دەکات.
۴. بڵاوکردنەوە لەلایەن چاپخانە ناسراوەکان: وەرگێڕانەکانی لەلایەن چاپخانە ناسراوەکانی وەک “نەشری چەشمە” و “سالس” بڵاو کراوەتەوە، کە ئەمەش خۆی نیشانەی پەسەندکردنی کوالیتی کارەکەیە.
خەسارەکان:
٭ سنووری گواستنەوەی شێوازی ڕەسەن: زمانی فارسی هەرچەندە لە کوردی نزیکە، بەڵام ناتوانێت هەموو تایبەتمەندییەکانی ڕیتم، کێش و دەنگەکانی زمانی کوردی و بۆ نموونە، شێوازی تایبەتی بەختیار عەلی، بە تەواوی بگەیەنێت.
٭ کەمبوونەوەی کاریگەری هۆنراوەیی: بەرهەمەکانی بەختیار عەلی پڕن لە ڕەهەندی هۆنراوەیی، وێنەی شیعری و زمانێکی تایبەت. لە وەرگێڕاندا هەندێک لەم تایبەتمەندییانە دەڕزێن، چونکە زمانەکانی تر ناتوانن هەمان کاریگەری و هەست دروست بکەن.
٭ کەمبوونی دەنگی ڕەخنەیی: تا ئێستا ڕەخنەی زانستی و تەفسیلی لەسەر وەرگێڕانەکانی هەڵەبچەیی بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاو نەکراوەتەوە. زۆربەی ڕەخنەکان لە چوارچێوەی کۆڕ و کۆبوونەوە ئەدەبییەکاندا بوونە نەک وتار و توێژینەوەی زانستی.
٭ کاریگەری سانسۆر: هەندێک لە بەرهەمەکانی بەختیار عەلی ڕەهەندی سیاسی و کۆمەڵایەتییان هەیە کە لە ئێراندا ڕەنگە تووشی سانسۆر ببن. هەڵەبچەیی خۆی ئاماژەی بەوە کردووە کە هەندێک کتێب ماوەی ۱۸ ساڵ لەژێر سانسۆردا بوون. ئەمە دەتوانێت کاریگەری لەسەر تەواوی و ڕاستی وەرگێڕان هەبێت.
ڕوانگەیەکی بەراوردکاری
کاتێک وەرگێڕانەکانی مەریوان هەڵەبچەیی لەگەڵ وەرگێڕانی بەرهەمەکانی بەختیار عەلی بۆ زمانەکانی تر (وەک ئەڵمانی و…) بەراورد دەکرێن، دەردەکەوێت کە وەرگێڕانی هەڵەبچەیی نزیکترین وەرگێڕانە لە کوردیی ڕەسەنەوە، چونکە وەرگێڕ خۆی کوردە و بە زمانی کوردی دەنووسێت و دەخوێنێت. ئەمە خاڵی گرنگی کارەکەیەتی.
کۆتایی
وەرگێڕانی ڕۆمانەکانی بەختیار عەلی لەلایەن مەریوان هەڵەبچەییەوە بە گشتی کارێکی سەرکەوتوو و بەرزە لە ڕووی کواڵیتییەوە. شێوازی وەرگێڕانی ئەو ڕاستەوخۆ و ئەدەبییە، توانیویەتی زۆربەی ڕەهەندە مانایی و کولتوورییەکانی بەرهەمەکان بگەیەنێت. ڕێژەی زۆری وەرگێڕان، ناساندنی ئەدەبی کورد، و پەسەندکردنی لەلایەن چاپخانە ناسراوەکانەوە، هەروەها پێداچوونەوە ئەرێنییەکانی ڕەخنەگران، هەموو ئەمانە نیشانەی چاکی کارەکەن. لە لایەکی ترەوە، سنووری گواستنەوەی شێوازی ڕەسەن، کاریگەری سانسۆر، و کەمبوونی توێژینەوەی زانستی لەسەر ئەم وەرگێڕانانە، لە خاڵە لاوازەکانی ئەم کارەن.
پێشنیار دەکرێت کە توێژینەوەی زانستی زیاتر لەسەر ئەم وەرگێڕانانە ئەنجام بدرێت، بەتایبەت لە ڕوانگەی وەرگێڕانناسی و شیکاریی بەراوردکاریی تێکستەکانەوە، تا ڕوانگەیەکی تەواوتر و زانستیتر لەسەر کواڵیتی و شێوازی ئەم وەرگێڕانانە دەستبکەوێت.