ادغام قسد در ارتش سوریه؛ پایان یک ساختار نظامی یا آغاز معمای جدید سوریه؟
گروه سیاسی بینالملل – توافق اخیر رئیس موقت دولت سوریه و فرمانده نیروهای دمکراتیک سوریه و سپس اعلام رسمی توافق برای انحلال ساختار نظامی (قسد) و ادغام آن در ساختار دولت مرکزی، یکی از مهمترین تحولات سوریه پس از سقوط بشار اسد به شمار میرود؛ تحولی که میتواند موازنه قدرت میان دمشق، کردها و بازیگران منطقهای را دستخوش تغییر کند.
این مساله بازتابهای متعددی در محافل سیاسی و رسانهای منطقهای و بینالمللی داشته است. با این حال، به باور تحلیلگران، این تحول الزاماً به معنای پایان مناقشه میان دمشق و کوردهای سوریه نیست؛ بلکه میتواند آغاز مرحلهای پیچیدهتر باشد که در آن اختلافات از میدان نظامی به حوزههای سیاسی، حقوقی، امنیتی و هویتی منتقل میشود.
تغییر موازنه قدرت؛ چرا قسد به ادغام تن داد؟
برای درک دلایل این توافق، باید به تحولات ماههای اخیر بازگشت. قسد که در سالهای گذشته با حمایت آمریکا و نیروهای ائتلاف بخش قابلتوجهی از شمال و شرق سوریه، از جمله مناطق نفتخیز دیرالزور، را در اختیار داشت، در جریان تحولات نظامی ژانویه ۲۰۲۶ بخش عمدهای از قلمرو خود را از دست داد.
راب گایست پینفولد، مدرس مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، در گفتوگو با الجزیره، این تحول را نتیجه کاهش تدریجی اهرمهای فشار قسد دانسته و گفته است که آمریکا عملاً به این نیرو نشان داده دیگر از حمایت ویژه گذشته برخوردار نخواهد بود.
آرتور کنی، پژوهشگر دانشگاه پاریس ۱ پانتئون-سوربن، نیز به شینهوا گفته است که مظلوم عبدی برای نشان دادن تعهد خود به روند ادغام، با فشار فزایندهای روبهرو بوده است.
از سوی دیگر، تغییر رویکرد واشنگتن در قبال دمشق نیز در این معادله اهمیت دارد. آمریکا که در سالهای گذشته قسد را شریک اصلی خود در مبارزه با داعش میدانست، پس از تثبیت جایگاه احمد الشرع و تغییر رویکرد بینالمللی نسبت به دولت جدید سوریه، به سمت تعامل بیشتر با دمشق حرکت کرد.
این تغییر رویکرد، عملاً بخشی از اهرمهای سیاسی و نظامی قسد را کاهش داد و زمینه را برای توافق با دولت مرکزی فراهم کرد.
بنابه اعلام خبرگزاریهای فرات و هاوار، در این راستا و با درنظر گرفتن تحولات سیاسی، بینالمللی و ژئوپولیکی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) از پایان رسمی روند ادغام این نیروها در ساختار ارتش سوریه و تثبیت دستاوردهای نظامی، هویتی و فرهنگی از طریق مناسبات سیاسی و حقوقی خبر داده است؛ همزمان نماینده ویژه آمریکا در امور سوریه، این تحول را بخشی از شکلگیری «سوریهای متحد» توصیف کرده و از تضمین حقوق کردها، از جمله آموزش به زبان مادری، سخن گفته است.
دمشق؛ حرکت به سوی تمرکز قدرت نظامی
برای دولت مرکزی سوریه، ادغام قسد بیش از آنکه صرفاً یک توافق نظامی باشد، گامی در مسیر تثبیت حاکمیت دولت بر سراسر کشور است.
نوار سابان، پژوهشگر مرکز عربی مطالعات معاصر سوریه، به الجزیره گفته است این توافق به دولت اجازه میدهد «فرآیند بازسازی یک فرماندهی نظامی واحد و کنترل یکپارچه بر مرزها، فرودگاهها و منابع راهبردی» را آغاز کند.
به این ترتیب، دمشق میتواند یکی از مهمترین چالشهای پیش روی خود، یعنی وجود ساختارهای نظامی خارج از کنترل مستقیم دولت مرکزی، را کاهش دهد.
آمریکا؛ تسهیلگر برای یک «ارتش، دولت و کشور»
واشنگتن نیز از این توافق استقبال کرده است.
تام باراک، فرستاده ویژه رئیسجمهور آمریکا، در شبکه اجتماعی ایکس این تحول را «تاریخی» توصیف کرد و با اشاره به شعار «یک ارتش، یک دولت، یک کشور»، آن را نمونهای از یک «ادغام» دانست.
با این حال، به تحلیلهای منتشرشده در المونیتور، نقش آمریکا صرفاً به حمایت از ادغام محدود نمیشود. واشنگتن همزمان تلاش دارد با کاهش تنش میان بازیگران منطقهای، از جمله ترکیه و اسرائیل، به تثبیت شرایط امنیتی سوریه کمک کند.
بنابراین، حمایت آمریکا از ادغام قسد را میتوان بخشی از راهبرد گستردهتر این کشور برای تثبیت نظم سیاسی جدید سوریه و حتی محور ترکیه، سوریه و اسرائیل دانست.
ترکیه؛ حذف یکی از مهمترین نگرانیهای امنیتی
ترکیه نیز از این تحول استقبال کرده است. آنکارا سالها قسد را مرتبط با پکک میدانست و حضور یک ساختار نظامی کردی در امتداد مرزهای جنوبی خود را تهدیدی امنیتی تلقی میکرد.
عمر اوزکایکچی، پژوهشگر ترکی، به میدل ایست آی گفته است که مظلوم عبدی با پذیرش ادغام، عملاً به پروژه اداره خودگردان پایان داده و یکی از مهمترین نگرانیهای امنیت ملی ترکیه را کاهش داده است.
از نگاه آنکارا، قرار گرفتن نیروهای قسد در ساختار رسمی دولت سوریه میتواند احتمال شکلگیری یک موجودیت نظامی مستقل کردی در مرزهای ترکیه را کاهش دهد.
کوردهای روژئاوا؛ میان امتیازات سیاسی و عقبنشینی از خودگردانی
در سوی دیگر این معادله، کوردهای سوریه قرار دارند؛ گروهی که در سالهای گذشته یکی از مهمترین تجربههای اداره خودگردان در منطقه را ایجاد کرده بودند.
اگرچه در روند توافق، امتیازاتی از جمله توجه به حقوق فرهنگی و جایگاه زبان کردی مطرح شده، اما ادغام نظامی قسد به معنای فاصله گرفتن از الگوی پیشین خودگردانی گسترده است.
بنت شلر، مدیر بخش خاورمیانه بنیاد هاینریش بل، به د نشنال گفته است که امید به خودگردانی اکنون بیشتر در سطح مدیریتهای محلی و شهرداریها باقی مانده است.
از این منظر، مسئله اصلی برای کوردهای سوریه این است که آیا ادغام در ساختار دولت مرکزی میتواند به تضمین حقوق سیاسی و فرهنگی و تثبیت هویت و آرامش ژیوپولتیکی آنان منجر شود یا صرفاً به معنای پایان ساختار نظامی و اداری پیشین خواهد بود؟ لذا در انتظار شفافیت بیشتر و اطمینانبخشی از این روند توسططرفهای مذاکره و توافق هستند.
یورونیوز با پخش بخشی از سخنان مظلوم عبدی، از موافقت احمدالشرع برای آموزش به زبان مادری کوردها و رعایت حقوق آنان خبر داده است.
چالش اصلی؛ ادغام هزاران نیروی نظامی با آرمانها و هویت سیاسی متفاوت
با وجود توافق سیاسی، اجرای آن میتواند بسیار دشوارتر از مرحله مذاکره باشد.
به گزارش خبرگزاریهای بینالمللی رویترز و المونیتور، از حدود ۶۰ هزار نیروی قسد، تنها حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار نفر تاکنون در ساختار ارتش سوریه ادغام شدهاند و وضعیت دهها هزار نیروی دیگر همچنان محل بحث است.
یکی از حساسترین موضوعات، سرنوشت نیروهای یگانهای مدافع زنان (یپ ژ) است. فرماندهان این نیروها بر حفظ هویت سازمانی خود تأکید دارند، در حالی که دولت سوریه خواهان ادغام آنان در ساختارهای رسمی امنیتی و نظامی است.
این اختلاف نشان میدهد که «ادغام» در عمل صرفاً انتقال نیروها از یک ساختار به ساختار دیگر نیست؛ بلکه مستلزم تعیین جایگاه فرماندهان، زنجیره فرماندهی، تسلیحات، حقوق و مزایا و همچنین نحوه استقرار نیروها و مهمتر از آن ایجاد گفتمان فراگیر مشترک فکری- سیاسی، تعادل بین آرمانهاذو واقعیتها و جلوگیری از تقابلهای احتمالی میباشد.
زنجیره فرماندهی؛ آزمون واقعی توافق
نوار سابان تحلیلگر بینالمللی به الجزیره هشدار داده است که روند ادغام بسیار فراتر از صدور یک بیانیه سیاسی خواهد بود و ایجاد «فرهنگ نظامی متحد و زنجیره فرماندهی واحد» زمانبر است.
آرتور کنی نیز تأکید کرده است که در عمل، بخشهایی از کوردستان و مناطق کوردنشین همچنان تحت نفوذ ساختارهای پیشین قسد قرار دارند و اداره خودگردان همچنان در بخشهایی از این مناطق نقش اجرایی و مالی ایفا میکند.
بنابراین، پرسش مهم این است که آیا دمشق خواهد توانست کنترل واقعی و یکپارچه خود را بر این مناطق اعمال کند، بدون آنکه این روند به رویارویی تازهای منجر شود؟
اختلاف بر سر حقوق کوردها؛ مناقشهای فراتر از ارتش
اما شاید مهمترین چالش آینده نه نظامی، بلکه سیاسی و هویتی باشد.
بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD) در تحلیلی هشدار داده است که اختلاف بر سر نمایندگی سیاسی و حقوق فرهنگی کوردها میتواند به یکی از اصلیترین خطوط شکاف در مسیر ادغام تبدیل شود.
رامی عبدالرحمان، مدیر دیدهبان حقوق بشر سوریه، به الاهرام آنلاین گفته است که حتی اگر مظلوم عبدی به عنوان مشاور رئیسجمهور در امور کوردها منصوب شود، چنین اقداماتی نمیتواند جایگزین بهرسمیتشناختن حقوق ملی، فرهنگی و سیاسی کوردها در قانون اساسی شود.
از این منظر، آینده رابطه دمشق و کوردها، بیش از آنکه به تعداد نیروهای ادغامشده وابسته باشد، به این پرسش بستگی دارد که جایگاه حقوقی و سیاسی کوردها در سوریه جدید چگونه تعریف خواهد شد.
پایان قسد یا آغاز یک مرحله تازه؟
ادغام قسد در ساختار دولت سوریه را میتوان یک پیروزی راهبردی اما مقطعی برای دمشق و گامی مهم در مسیر یکپارچگی نظامی و سرزمینی سوریه دانست؛ اما این تحول الزاماً به معنای پایان مناقشه کوردها و دولت مرکزی و پیروزی بلندمدت نیست.
مرحله دشوارتر اکنون آغاز شده است: اجرای توافق، تعیین تکلیف دهها هزار نیروی نظامی، شکلگیری زنجیره فرماندهی واحد، تعیین وضعیت ادارهها و حکومت محلی و از همه مهمتر، ایجاد اتحاد و انسجام سیاسی اجتماعی بر مبنای برابری، اعتماد، آزادی و مشارکت؛ تضمین حقوق سیاسی، فرهنگی و هویتی کوردها در سوریه.
همانطور که مؤسسه مطالعات سیاسی بینالمللی ایتالیا (ISPI) در تحلیلی مطرح کرده است، پرسش اصلی این است که آیا این ادغام میتواند به «بهرسمیتشناختن و نمایندگی» دیرینه کوردها منجر شود یا به فرسایش تدریجی یکی از مهمترین تجربههای خودگردانی و تضادهای احتمالی در منطقه خواهد انجامید.
پاسخ این پرسش نه در بیانیههای سیاسی، بلکه در قانون اساسی آینده سوریه، ساختار حکمرانی ملی و محلی و میزان پایبندی واقعی دمشق و کوردها به تعهدات خود، مشخص خواهد شد.
در نهایت، اگر ادغام قسد صرفاً به معنای خلع ساختار نظامی و تمرکز قدرت در دمشق باشد، احتمالاً بخشی از مناقشه به آینده منتقل خواهد شد؛ اما اگر این روند با تضمین حقوق شهروندی، فرهنگی و سیاسی کوردها همراه شود، میتواند از یک توافق امنیتی به توافقی تاریخی و سیاسی برای بازتعریف رابطه دولت مرکزی و جوامع چندملیتی مختلف سوریه تبدیل شود.
