مەلا مەحموودی باکی (مەولاناوایی)؛ زانا، شاعیر و هونەرمەندی عارف لە سەقز
✍️ ئەمجەد ئیمام
مامۆستا مەلا مەحموودی مەولاناوایی، بە نازناوی «باکی»، کوڕی مەلا ئەحمەدی مەولاناوایی، لە ساڵی ۱۲۷۸ی کۆچی مانگی، لە گوندی خوڕخوڕە، سەر بە شاری سەقز، لەدایک بووە. مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس لە کتێبی «یادی مەردان»دا دەنووسێت:
«مەلا مەحموودی مەشهوور بە (باکی)، خەڵکی ناحیەی (خوڕخوڕە)ی دەوروبەری سەقزە» (یادی مەردان، ۲/۵۶۸).
سەبارەت بە ساڵی لەدایکبوونی باکی، کێشەیەک هەیە کە نووسەری ئەم وتارە لە سەرەتای کتێبی چاپکراوی «نورالناظرین»دا بە درێژی باسی کردووە. بە کورتی، باکی لە ساڵی ۱۲۷۸ی کۆچی مانگی، بەرامبەر بە ۱۲۴۰ی کۆچی هەتاوی و ۱۸۶۱ی زایینی، لە مەولاناوا لەدایک بووە (باکی، نورالناظرین: ۲۲).
باکی خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە خزەمەتی باوکی و مامۆستایانی دیکەی ناوچەی سەقز تەواو کردووە. وەک خۆی لە کتێبی «نورالناظرین»دا دەڵێت، لە ساڵی ۱۳۰۳ی کۆچی مانگی، بۆ درێژەدان بە خوێندن، دەچێتە شارۆچکەی بیارە لە باشووری کوردستان و بە خزمەتی حەزرەتی شێخ عومەر زیائەددینی نەقشبەندی دەگات و دوای ماوەیەک دەستی ئیرادەت دەداتە خزمەتی ئەو زاتە:
«… در سنه هزار و سیصد و سه (۱۳۰۳) که در جنون آغاز جوانی سرگردان و مطیع فرمان نفس و شیطان بودم، در خدمت بعضی علما به عنوان تحصیل علوم، به این آستان سعادت نشان آمدیم، همینکه دیده را به دیدار آن دشمن نفس اماره گشادیم چنانکه گفتهاند:
روز اول که دیدمش گفتم
آنکه روزم سیه کند این است
… بعد از آن، چون صید زخمخورده، چند سالی در مملکت کردستان و آذربایجان سرگردان شدم، تا عاقبت این سرکش نادان را در کمند اطاعت آوردند و کردند آنچه کردند…»
(همان، ۱۱۷)
مەلا مەحموود، وەک خۆی ئاماژەی پێدەدات، لە سەرەتاوە نەیویستوویەتی ببێتە موریدی شێخ عومەر، بەڵام دواتر دەبێت و دوای چەند ساڵێک ژن دێنێت. پاش چەند ساڵێکی دیکە، بە تەواوی دەچێتە بیارە و نیشتەجێی ئەو شوێنە دەبێت:
«پس از چندی، باز به وطن عودت کردم و در ناحیه سقز ساکن و متأهل شدم. دو سه سالی گذشت، باز آتش اشتیاق در دل گرفته و دیوانهوار از خان و مان و علم و کتاب بیزار و عازم این دیار باهرالانوار شدم، چون غبار آستان مبارک را توتیای دیده جان نمودم و دل پریشان را از نور سیمای حضرت ایشان روشن یافتم، فرمودند که باید اهل و عیالت را بدینجا بیاوری و …»
(همان، ۱۱۸)
باکی؛ پیشەسازی و هونەری حەکاکی
باکی هونەرمەند و پیشەزان بووە و کاتێک چووەتە بیارە، مەلایەتی نەکردووە؛ بەڵکوو بۆ دابینکردنی ژیانی خۆی و بنەماڵەکەی، پیشەی «حەکاکی» واتە هونەری کەندنی مۆر و نەخشکردن، زانیوە و بەو پیشەیە ژیانی خۆی بەڕێوە بردووە و بۆ خەڵک مۆری دروست کردووە.
مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەڕڕیس دەنووسێت: «مەلا مەحموود ساڵی دوو مانگ چووە بۆ سولەیمانی، حەکاکیی کردووە و مۆری هەڵکەندووە بۆ خەڵک و بە کاری ئەو دوو مانگە، خەرجی ئەو دە مانگەکەی ساڵی پەیدا کردووە و پاشان گەڕاوەتەوە بۆ بیارە» (یادی مەردان، ۲/۵۶۹).
باکی بۆ خۆیشی مۆری دروست کردووە. ئەمەش شیعرێکی خۆیەتی کە لەسەر مۆرەکەی خۆی نووسیویەتی:
مژهات بهر رخنه در دلها ز من آموختهست حکاکی
هم ز مژگان تست برگشته شده بخت سیاه از بــاکـی
کۆچی دوایی و جێگای ناوی باکی
لە کۆتاییدا، باکی هەر لە بیارە کۆچی دوایی کردووە. بابا مەردووخی ڕۆحانی ساڵی وەفاتی باکی ۱۳۱۸ی کۆچی مانگی تۆمار کردووە (تاریخ مشاهیر کرد، ۲/۷۱).
بەڵام، وەک لە سەرەتای وەشانی چاپکراوی «نورالناظرین»دا ئاماژەم پێداوە، ئەمە هەڵەیە و بەڵکوو، وەک بەڕێز عومەری فارووقی نووسیویەتی، مەلا مەحموود لە ساڵی ۱۳۳۹ی کۆچی کۆچی دوایی کردووە (تاریخ و فرهنگ سقز کردستان، ۱/۶۵).
شیعری باکی
باکی زانا، شاعیر، نووسەر، هونەرمەند و خوێناسێکی بلیمەت بووە. وەک زۆربەی زانایانی سەردەمی خۆی، ڕێبازی عیرفان و تەسەووفی ئیسلامی هەڵبژاردووە و ئیرادەت و خۆشەویستییەکی تایبەتی بە حەزرەتی شێخ عومەری بیارە و شێخ نەجمەددینی کوڕی هەبووە. لە هەموو ئەو شیعرانەی کە ئێستا ماونەتەوە، ئەو خۆشەویستییە عیرفانییەی دەربڕیوە.
مخابن! شیعرەکانی باکی کۆنەکراونەتەوە و زۆریان لەناوچوون و ئەوەش کە ئێستا ماوەتەوە، هەر ئەو شیعرانەن کە خۆی لە کتێبی «نورالناظرین»دا تۆماری کردوون؛ شیعرگەلێک کە نیشانەی توانای بەرزی ئەو لە ئەدەب و شاعیریدا دەدەن.
