حوزنی موکریانی؛ لە پێشەنگیی چاپەوە تا دروستکردنی بوارێکی میدیایی و نەتەوەسازیی کوردی

لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا، دروستبوونی هۆشیاری و ناسنامەی کۆمەڵایەتی تەنها بە گۆڕانکارییە سیاسییەکانەوە پەیوەندیدار نییە؛ بەڵکو بەشێکی گرنگی ئەم پرۆسەیە لە بواری زمان، چاپ، ڕۆژنامەگەری و گەڕانی بیر و زانیارییەکاندا پەرەی سەندووە. لەم چوارچێوەیەدا، حوزنی موکریانی دەتوانرێت وەک یەکێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی گواستنەوەی کۆمەڵگەی کوردی لە پەیوەندییە نەریتییەکانەوە بۆ بوارێکی پەیوەندیی نوێ و مۆدێرن بناسرێت؛ ڕۆشنبیرێک کە چالاکییەکانی تەنها لە نووسین و ڕۆژنامەگەری نەماوەتەوە، بەڵکو بۆ دروستکردنی ژێرخانی پەیوەندی و کولتووری بۆ بەرهەمهێنان و بڵاوکردنەوەی بیر و زانیاریش درێژ بووەتەوە.
گرنگیی کاری موکریانی کاتێک زیاتر دەردەکەوێت کە لە ڕوانگەی تیۆرییە نوێکانی نەتەوەسازییەوە شیکاری بکرێت. بەنەدیکت ئەندەرسۆن نەتەوە بە «کۆمەڵگەیەکی خەیاڵکراو» دەزانێت کە میدیای چاپی، بە تایبەتی ڕۆژنامە و کتێب، ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە دروستبوونی ئەو کۆمەڵگەیەدا دەبینێت. تاکەکانی کۆمەڵگە هەرچەندە یەکتر نەبینن، بەهۆی خوێندنەوەی هەمان دەق و بەکارهێنانی هەمان زمان و میدیا، دەتوانن هەست بە هاوبەشی و چارەنووسی هاوبەش بکەن. لە لایەکی دیکەوە، ئێرنست گێلنەر پەیوەندیی نەتەوەسازی بە مۆدێرنیتە، پەروەردە و سیستەمی پەیوەندییە نوێکانەوە دەبەستێتەوە؛ هابەرماسەش میدیا بە یەکێک لە بنەماکانی دروستبوونی «بوارە گشتییەکان» و گفتوگۆی کۆمەڵایەتی و سیاسی دەزانێت.

لەو چوارچێوەیەدا، چالاکییەکانی حوزنی موکریانی تەنها کۆمەڵێک کار و هەوڵی جیاواز و سەربەخۆ نەبوون؛ بەڵکو پێکەوە سیستەمێکی پەیوەندیدار پێکدەهێنن. دامەزراندنی چاپخانە، بەشداری لە ڕۆژنامەگەری، نووسین و وەرگێڕان، بڵاوکردنەوەی بیر و بیرۆکە نوێکان و هەوڵدان بۆ بەهێزکردن و ڕێکخستنی زمانی نووسینی کوردی، هەموویان بەشێک بوون لە دروستکردنی ژینگەیەکی نوێی پەیوەندی لە کۆمەڵگەی کوردیدا. بەم پێیە، موکریانی تەنها بەرهەمهێنەری ناوەڕۆک نەبوو؛ بەڵکو لە دامەزراندنی ژینگە و سیستەمێکی میدیایی کاریگەری هەبووە.
یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی ئەم ڕۆڵە، پەیوەندیی نێوان زمان و میدیایە. لە بارودۆخێکدا کە کۆمەڵگەی کوردی بەهۆی دابەشبوونی سیاسی و جوگرافیایی و نەبوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆ ڕووبەڕووی سنووردارییە دامەزراوەییەکان بوو، میدیا دەتوانی بەشێک لە ئەو ئەرکەی دامەزراوە فەرمییەکان بۆ دروستکردن و دووبارەبەرهەمهێنانی ناسنامە جێبەجێ بکات. بەکارهێنانی زمانی کوردی لە ڕۆژنامە و گۆڤار، هەوڵدان بۆ نزیککردنەوەی شێوازی نووسین و بڵاوکردنەوەی بەرهەمی کولتووری، بۆ دروستکردنی بوارێکی هاوبەشی پەیوەندی یارمەتیدەر بووە؛ بوارێک کە زمان تەنها ئامرازی گواستنەوەی پەیام نییە، بەڵکو هەڵگری یادەوەری، کولتوور و ناسنامەی کۆمەڵایەتییە.

لە ڕوانگەی نەتەوەسازییەوەش، کاریگەریی چالاکییەکانی موکریانی لە چەند ئاستێکدا دەبینرێت: بەرزکردنەوەی هۆشیاریی سیاسی، بەهێزکردنی ئامادەبوونی زمانی کوردی لە میدیا، دروستکردنی هەستی هاوبەش و بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی کولتووری. بەم شێوەیە، میدیا لە ئامرازێکی گواستنەوەی زانیارییەوە دەگۆڕێت بۆ ژێرخانێکی کۆمەڵایەتی بۆ بەرهەمهێنانی مانا و دروستکردنی هۆشیاری. ئەم تێڕوانینەش لەگەڵ دیدگای هاسانپوور سەبارەت بە گرنگیی زمان و میدیا لە پاراستن و گەشەپێدانی ناسنامەی کوردیدا هاوتەریبە.
گرنگیی مێژوویی موکریانی لەو خاڵەدا زیاتر دەردەکەوێت کە ئەو لە سەردەمێکدا چالاک بوو کە میدیای مۆدێرن لە کۆمەڵگەی کوردیدا هێشتا لە قۆناغی دروستبوون و گەشەکردندا بوو. بۆیە کێشەکە تەنها بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامە یان کتێب نەبوو؛ بەڵکو دروستکردنی دەرفەتی پەیوەندی، بەرهەمهێنانی زانیاری، گەڕانی بیرۆکە و دروستکردنی ئاسۆیەکی هاوبەشی کولتووری بوو.
لە کۆی ئەم لێکدانەوەیەدا، میراتی موکریانی دەتوانرێت لە سێ ئاستی پەیوەست بە یەکەوە کورت بکرێتەوە: ژێرخان، ناوەڕۆک و ناسنامە. لە ئاستی ژێرخاندا، ئەو لە پەرەپێدانی پیشەسازیی چاپ و دروستکردنی ژینگەی میدیایی بەشدار بوو؛ لە ئاستی ناوەڕۆکدا، بە بڵاوکردنەوەی بیرۆکە سیاسی، کۆمەڵایەتی و کولتووری یارمەتیدەر بوو؛ و لە ئاستی ناسنامەدا، زمان و میدیای وەک ئامرازێک بۆ بەهێزکردنی هۆشیاری و هەستی هاوبەشی بەکار هێنا.
لەبەر ئەمە، حوزنی موکریانی تەنها نابێت وەک ڕۆژنامەنووس یان ڕۆشنبیرێکی کولتووری بخوێندرێتەوە؛ بەڵکو دەتوانرێت وەک یەکێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی مێژووی پەیوەندی و میدیای کوردی لێک بدرێتەوە. گرنگیی کاری ئەو لە پەیوەندیی نێوان تەکنەلۆژیای چاپ، زمان، بەرهەمهێنانی ناوەڕۆک و گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتیدا خۆی دەنوێنێت.