دۆخی شانۆی کوردی و ئابووری هونەر

✍عەلی سۆهرابی

پوختە
ئەم توێژینەوەیە بە شێوەیەکی مەیدانی و زانستی دۆخی شانۆ و ئابووری هونەری شانۆ لە کوردستانی ڕۆژهەڵات دەخاتە بەر باس. ئامانجەکەی دەرخستنی ئاستەنگە ئابووری، سیاسی و کولتوورییەکانی گەشەی شانۆی کوردییە. ئەنجامەکان دەریدەخەن کە شانۆی کوردی ڕووبەڕووی لاوازی بنکەی ئابووری، پشتبەستن بە بودجەی دەوڵەت، کەمی بینەر، سانسۆر و نەبوونی سیستەمی خۆبژێوی بووەتەوە.

وشە سەرەکییەکان: شانۆی کوردی، ئابووری هونەر، کوردستانی ڕۆژهەڵات، سانسۆر، فێستیڤاڵی شانۆیی.

  پێشەکی
شانۆ وەک ئامرازێکی پاراستنی ناسنامە و دەربڕینی کێشە کۆمەڵایەتییەکان، لە کوردستانی ئێراندا ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە. بەڵام ئەم هونەرە بەهۆی بارودۆخی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە لە ناجێگیریدایە و بنکەیەکی پتەوی زانستی و پراکتیکی بۆ خۆی دابین نەکردووە.

ئەم توێژینەوە پشتی بە میتۆدی وەسفی و مەیدانی بەستووە. داتاکان لە سەرچاوە ئەکادیمییەکان، ڕاپۆرتە فەرمییەکان، چاوپێکەوتن لەگەڵ شانۆکاران و بەرپرسانی کولتووری، و ڕاگەیاندنەکان کۆکراونەتەوە. شیکارییەکە لەسەر پەیوەندی نێوان دۆخی شانۆ و بارودۆخی ئابووری و سیاسی جەخت دەکاتەوە.

دۆخی شانۆ لە کوردستانی ڕۆژهەڵات

پاشخانی مێژوویی

شانۆی نوێ لە کوردستانی ئێران لە سەدەی بیستەمدا دەستی پێکرد و لە حەفتاکاندا هەنگاوی گرنگی ناو. دوای ساڵی ۱۳۵۷، هەرچەندە بەردەوام بوو، بەڵام ڕووبەڕووی ئاستەنگی سیاسی و کۆمەڵایەتی بووەوە. چەندین دەقی شانۆیی نووسراون و لە شارەکانی وەک سنە، مەهاباد، سەقز و کرماشان نمایشکراون، بەڵام ئاستی پرۆفیشناڵییەکە بە گشتی لاوازە.

دۆخی ئێستا

ناجێگیرییەکە لە چەند ڕەهەندێکەوە دەردەکەوێت:

– نەبوونی بنکەی زانستی و تیۆری بۆ گەشەپێدانی شانۆ.
– لاوازی خوێندنی پراکتیکی لە بەشەکانی شانۆ.
– کەمی هۆڵی نمایشکردن و پێداویستییە تەکنیکییەکان.
– سانسۆر و پێداچوونەوەی دەقەکان پێش نمایش.
– داخستنی هۆڵەکان لە کاتی ناسەقامگیریدا؛ بۆ نموونە تالاری “شنۆ” بۆ ماوەی پێنج مانگ پلۆمپ کرا.

ئابووری هونەری شانۆ لە کوردستانی ڕۆژهەڵات

بودجە و پشتبەستن بە دەوڵەت

بودجەی شانۆ زۆر کەمە و زۆربەی گرووپەکان پشت بە یارمەتی دەوڵەت دەبەستن. لە شارۆچکەکاندا بودجەکە بە شانۆکاران ناگات. بۆ نموونە بۆ تەواوکردنی حەوت پلاتۆی شانۆ پێویستی بە ۳۷ ملیار ڕیاڵ بووە، بەڵام تەنها ۷.۵ملیار ڕیاڵ تەرخان کراوە.

بینەر و بلیتفرۆشتن

کەمی بینەر کێشەیەکی سەرەکییە. هۆکارەکان:
٭ بارودۆخی ئابووری خەڵک و نرخی نزمی بلیت.
٭ نەبوونی کولتووری شانۆچوون.
٭ ڕکابەری میدیاکانی دیکە وەک؛ سینەما،دەنگ و ڕەنگ و تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان و…
٭ شانۆی سەرشەقام بلیتفرۆشتنی نییە و چالێشی ئابووری زیاتری هەیە.

ژیانی شانۆکاران

زۆربەی شانۆکاران لە قوتابی، مامۆستا و کارمەندانی دەوڵەتی پێکهاتوون. داهاتی مانگانەی جێگیر نییە. زۆرێکیان ناچارن بچنە تاران یان کارگەلی دیکە بکەن. کۆچی شارەزایان و لاوازی داهات، شانۆی کوردی لاواز کردووە.

هەوڵەکانی پشتگیریکردن

· فێستیڤاڵەکان: فێستیڤاڵی شانۆی کوردی سەقز، فێستیڤاڵی شانۆی سەرشەقامی مەریوان، فێستیڤاڵی شانۆی کوردستان لە سنە، فێستیڤاڵی شانۆی کرماشان و فێستیڤاڵی مۆنۆدرامای ژیوار لە مەهاباد.
· شانۆی سەرشەقام: گەشەیەکی باشی بەخۆوە بینیوە و وەک ئامرازی گەیاندنی پەیام کاردەکات.
· ڕەدیف بودجەی تایبەت: بۆ یەکەمجار بۆ شانۆی کوردی سەقز تەرخان کرا.

شیکاری زیاتر

ئەلف) پەیوەندی سیاسەت و ئابووری: سانسۆر و ناسەقامگیری سیاسی کاریگەری نەرێنی لەسەر بەرهەمهێنانی شانۆیی هەیە. لە کاتی بزووتنەوەکاندا، فێستیڤاڵەکان هەڵوەستراون.
بێ) کێشەی شانۆکاران: نەبوونی داهاتی جێگیر، کۆچی شارەزایان و لاوازی ئاستی پرۆفیشناڵی.
پێ) جیاوازی شارەکان: سنە، مەهاباد، سەقز، کرماشان و مەریوان هەریەکە بارودۆخی تایبەتی خۆی هەیە؛ بەڵام هەموویان ڕووبەڕووی کێشەی بودجە و ژێرخانن.

دەرفەتەکان

° شانۆی دیجیتاڵ: دەتوانێت بۆ گەیشتن بە بینەری زیاتر و کەمکردنەوەی تێچوو بەکاربهێنرێت.
° بەنێودەوڵەتیکردنی فێستیڤاڵەکان: بەتایبەتی فێستیڤاڵی سەقز و مەریوان.
° گەشتیاری کولتووری: فێستیڤاڵەکان دەتوانن ببنە هۆکاری گەشەی ئابووری ناوچەکان.

ئەنجام و پێشنیارەکان

ئەنجامەکان:

۱. شانۆی کوردی لە کوردستانی ڕۆژهەڵات ناجێگیرە و بنکەی زانستی پتەوی نییە.
2. پشتبەستن بە بودجەی حکومەت و لاوازی کەرتی تایبەت، خۆبژێوی نەهێناوە.
3. کەمی بینەر و نرخی نزمی بلیت داهاتی شانۆی کەم کردووە.
4. سانسۆر و کۆنترۆڵی سیاسی ڕێگری لە ئازادیی هونەری دەکەن.
5. جیاوازی زۆر لە نێوان شارەکاندا هەیە.

پێشنیارەکان:

✔️بۆ دەوڵەت:

+ تەرخانکردنی بودجەی بەردەوام و تەواوکردنی ژێرخانی شانۆ.
+ کەمکردنەوەی سانسۆر و ڕێگەدان بە ئازادیی هونەری.
+ پەرەپێدانی پەروەردەی شانۆ لە قوتابخانە و زانکۆکان.

✔️بۆ شانۆکاران:
.گەڵاڵە داڕشتن بۆ سازدانی ماڵی شانۆی کوردی وەک ساباتێک بۆ هونەرمەندانی شانۆو هەوڵدان بۆ کەرتی تایبەت و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە حکومەت.
· بەکارهێنانی شانۆی دیجیتاڵ و هاوکاری هاوبەشی گرووپەشانۆییەکان.
· بەکارهێنانی شانۆی سەرشەقام بۆ گەیاندنی پەیام.

✔️بۆ دەزگا نێودەوڵەتییەکان:

· پشتگیری دارایی و تەکنیکی بۆ شانۆی کوردی.
· ناساندنی شانۆی کوردی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
· بەنێودەوڵەتیکردنی فێستیڤاڵەکانی سەقز و مەریوان.

کۆتایی

شانۆی کوردی لە کوردستانی ڕۆژهەڵات پێویستی بە پشتگیری جدی هەیە لە ئاستی دەوڵەت، کەرتی تایبەت و دەزگا نێودەوڵەتییەکان. قەیرانەکە تەنها ئابووری نییە، بەڵکو کولتووری و ناسنامەییشە. بێ پشتگیری، شانۆی کوردی ناتوانێت بەردەوام بێت و ڕۆڵی خۆی لە کۆمەڵگادا بگێڕێت.

سەرچاوەکان

۱. توێژینەوەی زانکۆی سلێمانی، لەسەر شانۆی کوردی لە ڕۆژهەڵات.
2. ڕاپۆرتی ڕووداو، لەسەر کاری شانۆکارانی ڕۆژهەڵات.
3. ڕاپۆرتی کوردستان ۲۴، لەسەر فێستیڤاڵی شانۆی کرماشان.
4. ڕاپۆرتی وەزارەتی کولتوور و ئیرشادی ئیسلامی، لەسەر پێداویستییەکانی پلاتۆی شانۆ لە کوردستان.