خەسارناسیی ڕێنووسی کەسی لە زمانی کوردیدا

⁨ ⁨ ⁨ ⁨ ⁨- جەعفەر قارەمانی

وەڵامێک بۆ ئەو پرسیارە: «ئاخۆ نووسەر، یان سەرنووسەری گۆڤارێک دەتوانێت، یان بۆی هەیە ڕێنووسی تایبەت بەخۆی لە نووسیندا هەڵبژێرێت؟»
ئەو بابەتە کێشەیەکی جدییە کە هەم لایەنی زانستی (زمانەوانی) و هەم لایەنی خەسارناسی (کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی) لەخۆدەگرێت. لەم وتارەدا، ئەم بابەتە لە دوو ڕوانگەی زانستی و خەسارناسییەوە، لەسەر زمانی کوردی تاوتوێ دەکەین:

۱. ڕوانگەی زانستی: لە ڕوانگەی زانستی و زمانەوانییەوە، وەڵامی کورت ئەوەیە: نەخێر، لە کایەی گشتیدا کەس بۆی نییە ڕێنووسی کەسی بسەپێنێت. زمان ئامرازێکی گەیاندنە و لەسەر بنەمای «گرێبەستی کۆمەڵایەتی» (Social Contract) کار دەکات. فردیناند دی سۆسێر -زمانەوانی ناودار- ئاماژە بەوە دەکات کە نیشانە زمانییەکان داهێنراوی تاکی نین، بەڵکوو کۆمەڵگە لەسەری ڕێککەوتووە. ڕێنووس یاسایە، نەک ئارەزوو: زمان وەک یاریی شەترەنج وایە؛ کەس ناتوانیت لە ناوەڕاستی یارییەکەدا یاسای جووڵەی ئەسپ بگۆڕیت، تەنیا لەبەر ئەوەی حەزی لێیەتی. ئەگەر هەرکەسە و بە ئارەزووی خۆی پیتێک دابهێنێت، یان شێوازی جیاکردنەوە و لکاندنی وشەکان بگۆڕێت، زمان ئەرکی سەرەکیی خۆی کە گەیاندن و تێگەیشتنە لەدەست دەدات.

۲. خەسارناسیی ڕێنووسی کەسی لە زمانی کوردیدا: بارودۆخی زمانی کوردی بەهۆی نەبوونی دەسەڵاتێکی ناوەندیی زانستی (وەک ئەکادیمیایەکی خاوەن بڕیاری کارگێڕی) و دابەشبوونی جوگرافی، دووچاری پشێوییەکی گەورەی ڕێنووس بووەتەوە. خەسارەکانی ئەم دیاردەیە (ڕێنووسی کەسی) ئەمانەن:

۲. ۱. ئاڵۆزی و تێکچوونی سیستمی پەروەردە
کاتێک نووسەران، مامۆستایان، یان وەرگێڕان پێداگری لەسەر «ڕێنووسی تایبەتی خۆیان» دەکەن، نەوەی نوێ و قوتابییان تووشی سەرلێشێواوی دەبن. قوتابی لە قوتابخانە شێوازێک دەخوێنێت، لە سۆشیاڵ میدیا شێوازێکی تر دەبینێت و لە کتێبێکی وەرگێڕدراویشدا شێوازێکی جیاوازتر. ئەمە پرۆسەی فێربوون سست و لاواز دەکات.

۲.۲. دروستبوونی «دوورگەی ڕێنووسی» و دابەشبوونی کولتووری
کاتێک ناوەندە ئەکادیمییەکان، یان دەزگاکانی ڕاگەیاندن و چاپ و بڵاوکردنەوە، هەر لایەنە و تەنیا پێڕەوی لە ڕێنووسی ستافەکەی خۆی دەکات، زمانەکە لەجیاتی ئەوەی بەرەو یەکگرتوویی (Standardization) بڕوات، بەرەو پارچەپارچەبوون دەچێت.

۲. ۳. لاوازبوونی متمانەی زمانی: پشێوی لە ڕێنووسدا وایکردووە کە خوێنەری کورد کاتێک دەقێکی کوردی دەخوێنێتەوە، لەجیاتی ئەوەی سەرنجی لەسەر ناوەڕۆک و مانا زانستییەکە بێت، مێشکی سەرقاڵ بە ڕەخنەگرتن لە شێوازی نووسینی وشەکان دەبێت. ئەمەش قورسایی و شکۆی زمانەکە لە کایە زانستییەکاندا کەمدەکاتەوە.

۲. ۴. ئاستەنگ لەبەردەم بەدیجیتاڵکردنی زماندا:
لە سەردەمی ژیریی دەستکرد و تەکنەلۆژیای زماندا، پێویستمان بە داتای ڕوون و یەکگرتوو هەیە. کاتێک ڕێنووسی کەسی زۆر بوو، ئامێرەکانی گەڕان، ناتوانن بە دروستی پرۆسەی دیتنەوە و ناسینەوەی دەق، وەرگێڕانی خۆکار و ڕاستکردنەوەی ڕێنووس (Spell Checking) ئەنجام بدەن، چونکە پێوەرێکی جێگیر نییە پشتی پێ ببەسترێت.

ئەنجام
یاسای زمانەوانی دەڵێت: ڕێنووس موڵکی گشتییە، نەک تاکی. لە ڕووی زانستییەوە، هیچ کەس مافی ئەوەی نییە ڕێنووسێکی کەسی، یان تایبەت بۆخۆی بەکاربهێنێت، ئەگەر لەلایەن کۆمەڵگەی زانستی و فەرهەنگییەوە دانی پێدا نەنرابێت. ڕێگاچارەی سڕینەوەی خەسارەکانی زمانی کوردیش لەم بوارەدا، تەنیا پابەندبوونە بەو بڕیار و پێوەرە گشتییانەی کۆڕەکانی زمان — لە ڕابردوو و ئێستادا — لەسەری ڕێککەوتوون، تا زمانەکەمان لەم پشێوییە ڕزگار بێت.