دختران و دخانیات؛ تغییر آرام اما نگرانکننده در الگوی مصرف
✍ زانیار کریمی؛ کارشناش روانشناسی و مدیر داخلی کلینیک نورسایکوتراپی مانا
مصرف دخانیات در میان نوجوانان یکی از چالشهای مهم سلامت عمومی در ایران است که طی دو دهه اخیر روندهای نگرانکنندهای را نشان داده است. یافتههای مطالعات ملی و مرورهای نظاممند نشان میدهند که شروع مصرف معمولاً در سنین پایین رخ میدهد و عوامل روانی–اجتماعی نقش اساسی در شکلگیری آن دارند (Kelishadi et al., 2006; Mojahed et al., 2020). در سالهای اخیر، گزارشهای رسمی نیز بر افزایش توجه به مصرف دخانیات در دختران نوجوان تأکید کردهاند؛ موضوعی که نشاندهنده تغییر الگوهای فرهنگی و اجتماعی در این گروه سنی است.
بر اساس مطالعه ملی CASPIAN، شیوع مصرف دخانیات در نوجوانان ایرانی حدود ۱۴.۳ درصد گزارش شده است و اگرچه همچنان در پسران بالاتر است، اما شکاف جنسیتی در برخی زیرگروههای سنی در حال کاهش است (Kelishadi et al., 2006). همچنین در متاآنالیزهای اخیر، شیوع مصرف فعلی در دختران حدود ۶ درصد و در پسران حدود ۱۲ درصد گزارش شده است (Noroozi et al., 2011; Mojahed et al., 2020). این دادهها نشان میدهند که گرچه سطح کلی مصرف در دختران کمتر است، اما روند افزایشی در این گروه نیازمند توجه ویژه است.
نقش خانواده در شکلگیری و پیشگیری از رفتارهای پرخطر
خانواده مهمترین بستر شکلگیری رفتارهای سلامتمحور در کودکان و نوجوانان است. در سال های اخیر جامعە شاهد این اتفاق بوده که رابطە و ارتباط والدین و فرزندان بسیار تنزل یافته و منبع مقایسە و یادگیری در فرزندان بیشتر از همیشە بە سمت فضای مجازی و رسانه قدم برداشته است. شواهد پژوهشی نشان میدهد وجود والدین مصرفکننده دخانیات، نظارت ضعیف والدینی و ارتباط عاطفی ناکارآمد از عوامل مهم افزایش احتمال مصرف در نوجوانان هستند (Kelishadi et al., 2006). در مقابل، خانوادههایی که از سبک فرزندپروری حمایتی همراه با نظارت منطقی استفاده میکنند، نقش محافظتی قابل توجهی در پیشگیری از رفتارهای پرخطر دارند (Zare et al., 2015).
روش رایج بیشتر خانواده ها منع و محرومیت و اعمال محدودیت رفتاری بوده و از منظر روانشناسی تربیتی، صرف منع رفتاری کافی نیست؛ بلکه کیفیت رابطه والد–فرزند و میزان گفتوگو درباره مسائل واقعی زندگی، نقش تعیینکنندهتری در شکلگیری رفتارهای سالم دارد. نوجوانانی که در محیط خانوادگی امکان بیان تجربه و دریافت بازخورد بدون قضاوت دارند، کمتر به سمت رفتارهای پرخطر گرایش پیدا میکنند.
نقش گروه همسالان و فشار اجتماعی در گرایش به مصرف دخانیات
دوره نوجوانی مرحلهای است که در آن نیاز به پذیرش اجتماعی و تعلق به گروه همسالان به شدت افزایش مییابد و در این برهه، نوجوان از آگاهی و اطلاعات زمینه ای که دارد برای تصمیم گیری و تثبیت هویت خود تلاش می کند. مطالعات نشان میدهد قرار گرفتن در معرض همسالان مصرفکننده یکی از قویترین پیشبینیکنندههای آغاز مصرف دخانیات است (Noroozi et al., 2011; Moeini et al., 2017). در این دوره، رفتار فرد بیش از آنکه مبتنی بر آگاهی باشد، تحت تأثیر هویت اجتماعی و فشار گروهی قرار میگیرد.
از دیدگاه روانشناسی رشد، بسیاری از رفتارهای پرخطر نه به دلیل ناآگاهی، بلکه به دلیل نیاز به پذیرش، هیجانطلبی و ضعف در مهارتهای مقابلهای شکل میگیرند. بنابراین، آموزش صرف درباره مضرات مصرف اثر محدودی دارد. در مقابل، آموزش مهارتهای زندگی مانند تصمیمگیری، خودکنترلی و مقاومت در برابر فشار اجتماعی نقش کلیدی در پیشگیری دارد (WHO EMRO, 2021).
(زانیار کریمی، نویسنده)
نقش مدرسه و نظام آموزشی در پیشگیری و ارتقای سواد سلامت
مدرسه به عنوان دومین نهاد اصلی اجتماعیسازی، نقش مهمی در شکلدهی رفتارهای سلامتمحور دارد. دلایل مختلفی نشان از ناکارآمدی مدارس و نظام آموزشی دارد که می توان بە مواردی از قبیل دوران اپیدمی کرونا و تعطیلات مکرر مدارس بە دلیل اتفاقات کشور اشاره کرد.شواهد نشان میدهد برنامههای مدرسهمحور زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که بر آموزش مهارتهای زندگی و تقویت خودکارآمدی تمرکز کنند، نه صرفاً انتقال اطلاعات (Saffari et al., 2013).
مداخلات آموزشی مؤثر آنهایی هستند که دانشآموز را درگیر مهارتهای عملی مانند مدیریت استرس، حل مسئله و تصمیمگیری میکنند. در چنین شرایطی، مدرسه از یک محیط صرفاً آموزشی به یک بستر رشد اجتماعی و هیجانی تبدیل میشود که میتواند نقش پیشگیرانه واقعی ایفا کند.
جمعبندی:
بررسی دادههای ملی و مطالعات معتبر نشان میدهد مصرف دخانیات در نوجوانان نتیجه یک عامل منفرد نیست، بلکه حاصل تعامل پیچیده عوامل خانوادگی، اجتماعی و آموزشی است. در این میان، افزایش توجه به مصرف در دختران نوجوان به عنوان یک روند قابل توجه در مطالعات اخیر مطرح شده و نیازمند تحلیل دقیقتر در سطح فرهنگی و تربیتی است.
مؤثرترین رویکرد پیشگیری، رویکردی چندسطحی است که خانواده، مدرسه و گروه همسالان را همزمان در نظر بگیرد. تمرکز بر آموزش مهارتهای زندگی، بهبود کیفیت ارتباطات خانوادگی و اصلاح محیطهای آموزشی میتواند نقش تعیینکنندهای در کاهش گرایش به مصرف دخانیات داشته باشد.
منابع
– Kelishadi, R. et al. (2006). Smoking behavior in Iranian adolescents. Preventive Medicine.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16624397/
– Noroozi, A. et al. (2011). Smoking prevalence and associated factors among Iranian adolescents. Journal of Research in Health Sciences.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3680644/
– Moeini, B. et al. (2017). Determinants of tobacco use among adolescents in Iran. Addictive Behaviors Reports.
– Saffari, M. et al. (2013). School-based interventions and adolescent risk behavior. Iranian Journal of Public Health.
– World Health Organization EMRO (2021). Youth tobacco use and prevention strategies.
https://www.emro.who.int
– Meta-analyses of adolescent smoking in Iran (2019–۲۰۲۰), Scopus / PubMed indexed studies.
دخانیات وپدرومادران بی مسئولیت که فقط بلدن بچه بزاین وهیچی دیگه بچه هاراول کردن به امان خودشان دخانیات بازخوبه از نظرجنسی هم بیچاره شدن وابرووحیایی براشون نمونده غروبها اگه میای بیرون اوج بی بندوباری رادرخیابانها خواهی دید لخت و..؟