رنجهای ورتر جوان؛ هنگامی که ترجمه به بازآفرینی یک جهان تبدیل میشود
– یعقوب تیلرمنی، سوئیس
ترجمهٔ کردیِ رنجهای ورتر جوان اثر یوهان ولفگانگ فون گوته، به قلم شهرام کریمی، صرفاً یکی از آن ترجمههایی نیست که در آن یک متن کلاسیک از زبانی به زبان دیگر منتقل میشود. این اثر، در چشمانداز ادبیات کردی، فراتر از یک انتقال زبانی، یک رویداد ادبی و فرهنگی است؛ رویدادی که در آن یک اثر بنیادین از ادبیات اروپا نهتنها وارد قلمرو زبان کردی میشود، بلکه همزمان زبان کردی را نیز وادار میکند ظرفیتها و تواناییهایی را که شاید در کاربرد روزمره فرصت کمتری برای آشکار شدن داشتهاند، نشان دهد.
اهمیت این ترجمه، پیش از هر چیز، در شیوهای است که مترجم با زبان خودش روبهرو میشود: در گستردگی واژگان آن، در کنار هم قرار دادن و درهمآمیختن لایهها و سطوح مختلف گویشها و سبکهای زبان کردی، در توانایی انتقال ظرافتهای احساسی و اندیشههای فلسفی متن و در نهایت، در آفرینش نثری که تلاش میکند میان میراث کلاسیک و حساسیت زبانی امروز پلی محکم بسازد.
در اینجا زبان مقصد دیگر یک ظرف خنثی نیست که محتوای متن اصلی درون آن ریخته شود؛ بلکه خودش به بخشی از فرایند آفرینش تبدیل میشود.
از این منظر، میتوان این ترجمه را یکی از بلندپروازانهترین و گستردهترین تجربههای ترجمهٔ ادبی کردی دانست؛ تجربهای که ارزش خود را نه از نام و شهرت مترجم و نه از هیاهوی پیرامون یک اثر، بلکه از کیفیت مواجهه با متن به دست میآورد.
ترجمههایی از این دست، بدون تردید معیارهای دشوارتری را پیش روی مترجمان پس از خود قرار میدهند؛ زیرا پس از آن، پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که یک اثر کلاسیک «ترجمه شود»، بلکه این پرسش نیز مطرح میشود که زبان کردی تا چه اندازه میتواند در مواجهه با متنی تا این حد پیچیده، امکانات و تواناییهای خود را در میدان واقعی به کار گیرد.
مقدمهای که خود به اثری مستقل تبدیل میشود
مقدمهٔ کتاب را آزاد هدایت، هنرمند نقاش و مجسمهساز اهل سقز، نوشته است؛ متنی که از نقش یک مقدمهٔ معمول فراتر میرود و بهتدریج رنگ و شکل یک تفکر ادبی و زیباییشناختی مستقل به خود میگیرد.
هدایت در این مقدمه، موضوع را تنها به توانایی زبان کردی برای ترجمهٔ یک اثر کلاسیک محدود نمیکند؛ بلکه به لایههای تاریخی، موسیقایی و احساسی این زبان توجه میکند؛ زبانی که در حافظهٔ خود مجموعهای بزرگ از تجربهها، داستانها، شعرها و موسیقی را حمل میکند و به همین دلیل میتواند جهان درونی و پرتنش ورتر را نهتنها بازگو کند، بلکه آن را در ساختارهای بیانی خودش از نو بیافریند.
مقدمه نیز با یک شعر فلسفی و اجتماعی به پایان میرسد؛ شعری که مانند چارچوب نهایی یک اثر هنری، متن را در خود جای میدهد و معنای بیشتری به آن میبخشد.
از این جهت، مقدمه دیگر صرفاً پیشدرآمدی برای ورود به جهان گوته نیست؛ بلکه به نوعی دروازه تبدیل میشود؛ دروازهای که خواننده را از جهان ورتر به جهان زبان کردی منتقل میکند.
فرهنگ لغات پایانی؛ بازگرداندن واژهها از حاشیه به متن
یکی از ویژگیهای متفاوت این کتاب، فرهنگ لغت کردی به کردی است که شهرام کریمی در پایان اثر افزوده است.
این بخش را نمیتوان صرفاً ضمیمهای برای توضیح واژههای دشوار دانست. در سطحی عمیقتر، آنچه در این فرهنگ لغت اتفاق میافتد، نوعی بازگشت به حافظهٔ زبانی است.
برخی از واژههایی که در طول زمان از حوزهٔ کاربرد روزمره عقب رانده شدهاند یا به حاشیهٔ زبان فرستاده شدهاند، در اینجا دوباره فراخوانده میشوند؛ نه بهعنوان بقایای موزهایِ یک زبان قدیمی، بلکه بهعنوان واحدهای زندهای که میتوانند بار دیگر در متن ادبی جای بگیرند.
به این ترتیب، فرهنگ لغت از سطح توضیح و تعریف فراتر میرود و به بخشی از پروژهٔ زبانی کتاب تبدیل میشود؛ پروژهای که میخواهد گذشتهٔ واژگانی و واژهسازی کردی را با امکانات ادبی امروز پیوند دهد.
از این رو، کتاب دیگر فقط یک ترجمه نیست؛ بلکه در مرز میان ترجمه، پژوهش زبانی و احیای حافظهٔ ادبی قرار میگیرد.
چرا این ترجمه فراتر از ترجمههای ماهرانه و ارزشمند است؟
نخستین ویژگی برجستهٔ آن، نثری است که میان شاعرانه بودن و وفاداری به معنا در رفتوآمد است.
متن تلاش میکند احساسات را حفظ کند، بدون آنکه دقت معنایی را قربانی زیبایی کند؛ و همزمان از آن نوع آرایش و تزئین زبانی که صرفاً برای زیباتر کردن جملهها بر متن تحمیل میشود، دوری میکند.
در سطح واژگان، از حوزههای گسترده و لایههای مختلف زبان کردی استفاده شده است؛ تا جایی که زبان ترجمه در بعضی قسمتها خودش به نقشهای از حافظهٔ زبانی کردی تبدیل میشود.
واژههای کلاسیک در کنار ساختارهای زنده و امروزی قرار میگیرند و حاصل، نثری است که نه کاملاً متعلق به گذشته است و نه از آن بریده؛ نثری که ریشههایش را در گذشته میگیرد، اما در عین حال زنده و معاصر است.
اما شاید مهمترین ویژگی این تجربه، شیوهٔ مواجهه با جهان احساسی ورتر باشد.
مترجم در اینجا فقط به تقلید از موسیقی و آهنگ متن گوته بسنده نمیکند؛ بلکه تلاش میکند امکان دوباره پدیدار شدن آن موسیقی را در زبان کردی ایجاد کند.
میان این دو تفاوتی ظریف اما اساسی وجود دارد:
تقلید، زبان مقصد را به متن مبدأ وابسته نگه میدارد؛ اما بازآفرینی به زبان مقصد اجازه میدهد خودش وارد عرصهٔ آفرینش شود.
از این منظر، ترجمهٔ شهرام کریمی را میتوان تجربهای دانست که در آن وفاداری به متن اصلی نه با وفاداری ظاهری و کلمهبهکلمه به جملهها سنجیده میشود، بلکه در حفظ روح، ریتم، تنش احساسی و لایههای فکری اثر معنا پیدا میکند.
پسگفتار هرمنوتیکی؛ از ترجمهٔ متن به سوی فهم جهان
تحلیل هرمنوتیکی شهرام کریمی دربارهٔ رنجهای ورتر جوان را میتوان یکی از مهمترین بخشهای این پروژه دانست؛ زیرا مترجم در اینجا از جایگاه معمول مترجم فاصله میگیرد و وارد حوزهٔ خوانش و تفسیر میشود.
این پسگفتار فقط توضیحی دربارهٔ کتاب نیست. مترجم در این بخش تلاش میکند لایههای احساسی، فلسفی و زیباییشناختی اثر را باز کند و نشان دهد که ورتر، فراتر از داستان یک عشق شکستخورده، چگونه به متنی دربارهٔ فردیت، آزادی، رنج، شورش، رابطهٔ انسان با جامعه و بحران وجودی انسان تبدیل میشود.
اهمیت این بخش دقیقاً در همینجا آشکار میشود: ترجمه دیگر پایان کار نیست؛ بلکه خودش به آغاز نوعی خوانش تبدیل میشود.
مترجم ابتدا متن را از زبان آلمانی به زبان کردی منتقل میکند و سپس در پسگفتار به سوی جهانی میرود که در پشت این متن پنهان شده است.
به این ترتیب، دو حرکت در کنار یکدیگر اتفاق میافتد:
انتقال زبان
انتقال اندیشه
در این خوانش، ورتر دیگر فقط یک شخصیت ادبی نیست؛ بلکه به یک تجربهٔ وجودی تبدیل میشود.
رنج او دیگر فقط رنج یک عاشق جوان نیست، بلکه فرصتی برای اندیشیدن دربارهٔ جایگاه فرد در جهان، مرزهای آزادی، درگیری انسان با نظمها و قواعد اجتماعی و مسئلهٔ تنهایی است.
از این رو، پسگفتار کریمی را میتوان بخشی دانست که در آن دانش او در حوزهٔ ادبیات آلمانی و کردی، بهویژه در حوزهٔ ادبیات کلاسیک، و همچنین آشنایی او با فلسفه و اندیشهٔ غربی، در کنار تجربهٔ ترجمه قرار میگیرد.
در اینجا مترجم دیگر فقط واسطهای میان دو زبان نیست؛ بلکه به خواننده نشان میدهد که چگونه میتوان یک اثر ادبی را همزمان در چند سطح خواند:
بهعنوان یک روایت؛
بهعنوان یک تجربهٔ زیباییشناختی؛
و بهعنوان صورتبندی یک بحران فلسفی.
شاید اهمیت اصلی این بخش برای ادبیات کردی نیز دقیقاً در همین نکته باشد.
این پسگفتار نشان میدهد که زبان کردی نهتنها میتواند داستان، شعر و احساس را منتقل کند، بلکه میتواند در جایگاه زبان تفکر، نقد و فلسفه نیز ظاهر شود؛ میتواند مفاهیم پیچیدهٔ مدرنیتهٔ اروپا، رمانتیسم آلمانی و بحرانهای وجودی انسان مدرن را در ساختارهای بیانی خود جای دهد و دربارهٔ آنها بیندیشد.
در این معنا، رنجهای ورتر جوان در نسخهٔ کردی خود فقط ترجمه نشده است؛ بلکه خوانده شده، تفسیر شده و از نو فهمیده شده است.
و شاید دقیقاً در همینجا است که کتاب از یک ترجمهٔ ماهرانه فراتر میرود و به نوعی مدرسهٔ کوچک برای خواندن ادبیات، ترجمه و فلسفه تبدیل میشود.
برخی دیدگاههای انتقادی
بدون شک، این تجربه با تمام ویژگیها و ارزشهایش، خالی از دشواری نیست.
گستردگی واژگان و حضور لایههای کلاسیک زبان ممکن است برای خوانندهای که با تاریخ واژگان کردی آشنایی کمتری دارد، گاهی خواندن را کندتر کند و نیازمند مکث و تأمل بیشتری باشد.
همچنین استفادهٔ هنرمندانه از گونهها و گویشهای مختلف، هرچند از نظر غنای زبانی یکی از نقاط قوت اثر است، ممکن است برای خوانندهٔ غیرمتخصص گاهی به مانعی در مسیر درک سریع متن تبدیل شود.
در برخی قسمتها نیز شاعرانه بودن نثر آنقدر برجسته میشود که متن کمی از ریتم طبیعی روایت فاصله میگیرد.
اما با وجود این، نمیتوان این فاصله گرفتن را بهآسانی یک ضعف دانست؛ زیرا در متنی مانند ورتر که خود در مرز میان روایت، اعتراف، شعر و تفکر قرار دارد، این گرایش تا حدی از ماهیت خودِ تجربهٔ ادبی اثر ناشی میشود.
به بیان دیگر، بسیاری از این دشواریها بهجای آنکه نشانهٔ ضعف باشند، هزینهٔ یک انتخاب آگاهانهاند؛ هزینهٔ اینکه مترجم به سادهترین و کمخطرترین امکان زبانی راضی نشده و تلاش کرده است مناطق و حوزههای کمتر آزمودهشدهٔ زبان کردی را نیز وارد متن کند.
ترجمه بهمثابه بازآفرینی
ترجمهٔ شهرام کریمی از رنجهای ورتر جوان در نهایت نباید فقط با معیار «وفاداری به اصل» سنجیده شود.
ارزش اساسی آن در این است که نشان میدهد ترجمه، در بالاترین سطح خود، انتقال یک متن از نقطهای به نقطهٔ دیگر نیست؛ بلکه بازآفرینی جهانی است که باید برای نخستین بار امکان وجود یافتن در زبان دیگری را پیدا کند.
در اینجا زبان کردی فقط میزبان گوته نیست؛ بلکه همراه او وارد گفتوگو میشود.
واژههای تاریخی، موسیقی زبان، تفاوتهای گویشی، نثر کلاسیک و ساختارهای امروزی، همه در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا نشان دهند زبان تنها زمانی زنده است که بتواند گذشتهٔ خود را به امکانات آینده پیوند بزند.
از این منظر، ترجمهٔ رنجهای ورتر جوان فقط یک دستاورد شخصی نیست.
این کتاب میتواند بهعنوان یک رویداد در تاریخ ترجمهٔ ادبی کردی خوانده شود؛ زیرا مسئلهٔ آن فقط آوردن گوته به ادبیات کردی نیست، بلکه نشان دادن ظرفیت ادبیات کردی برای مواجهه با گوته است.
و شاید اهمیت واقعی این اثر دقیقاً در همین تغییر دیدگاه پنهان باشد:
پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا زبان کردی میتواند گوته را ترجمه کند؛ پرسش اصلی این است که وقتی گوته وارد زبان کردی میشود، زبان کردی چه چیزهایی را از خودش آشکار میکند؟
اگر پاسخ این پرسش را در سراسر کتاب دنبال کنیم، به اثری میرسیم که بسیار فراتر از ترجمهٔ صرفِ یک رمان اروپایی است؛ این اثر تلاشی برای آزمودن مرزهای یک زبان است.
زبانی که در این آزمایش نهتنها ظرفیت خود را برای پذیرش یک شاهکار کلاسیک نشان میدهد، بلکه بخشی از تواناییهای پنهان خود را نیز دوباره آشکار و کشف میکند.
از این رو، میتوان این ترجمه را یکی از مهمترین تجربههای معاصر در حوزهٔ ترجمهٔ ادبی کردی دانست؛ تجربهای که اهمیت آن فقط در نتیجهای که به دست آورده نیست، بلکه در دشواری مسیری است که برای مترجمان پس از خود باقی گذاشته است.
– این مقاله به شرح زیر و با زبان کوردی کرمانجی در مجله زیر در شهر ئامهد (دیاربکر) نیز منتشر شده است.
LEWerger
شماره ۱۲ سال ۲۰۲۶ در آمد و یک پروندهی ویژه دربارهی «جنگ و مرگ» داشت و شعرهایی از زبانهایی مثل ایتالیایی، سوئدی، بلغاری، ارمنی، فرانسوی، آلمانی، روسی، انگلیسی، فارسی و اسپانیایی را به کردی ترجمه کرده بود، اما در بخشی از این مجله، مقالهای در مورد کتاب «ڤێرتێتری گەنج و ڕەنجەکانی» بە ترجمەی شهرام کریمی نگاشتە شدە است.
Êşên Wertherê Ciwan; Gava ku werger dibe ji-nû-ve-afirandina cîhaneke
Yaqob Tilermenî, Lausanne, Switzerland
Wergera kurdî ya Êşên Wertherê Ciwan a Johann Wolfgang von Goethe, bi qelemê Şahram Kerîmî, nayê dîtin tenê di rêza wan wergeran de ku nivîsek klasîk ji zimanekî dibe zimanekî din. Ev berhem, di dîtgeha wêjeya kurdî de, ji veguhestina zimanî wêdetir, bûyerek wêjeyî û çandî ye; bûyerek ku tê de nivîsek bingehîn ji wêjeya Ewropayê ne tenê dikeve nav qada zimanê kurdî, lê di heman demê de zimanê kurdî bi xwe jî dixe ber ku ew kapasîte û hêzên ku dibe ku di bikaranîna rojane de kêmtir derfeta xuyabûnê dîtine, bide der
.
Girîngiya vê wergerê, berî her tiştî, di awayê ku wergerkar bi xwe re bi zimanê xwe re rû bi rû dibe de ye: di firehiya peyvên wê de, di awayê hevûdu-rûniştina û tevlihevkirina qat û astên cuda yên zaravayên û şêwazên zimanê kurdî de, di şiyana veguhestina nazikahiyên hestî û ramînên felsefî yên nivîsê de û, di dawiyê de, di afirandina nesrekê de ku hewl dide di navbera mîrata klasîk û hestiyariya zimanî ya îroyîn de pireke bihêz ava bike. Li vir zimanê armancê êdî ne qabek bêalî ye ku naveroka nivîsa bingehîn tê avêtin hundirê wî; ew bi xwe dibe beşek ji pêvajoya afirandinê.
Ji vê perspektîfê ve, mirov dikare vê wergerê yek ji wan ceribandinên herî bilind-ambîs û herî berfireh ên wergera wêjeyî ya kurdî bihesibîne; ceribandinek ku nirxa xwe ne ji nav û dengê wergerkar, û ne jî ji qelebalixa li dora berhemekê digire, lê ji kalîteya rûbirûbûna bi nivîsê re distîne. Wergerên wiha, bêguman, ji wergerkarên piştî xwe re pîvanên dijwartir li pêş dixin; ji ber ku piştî wê, pirsa bingehîn êdî tenê ev nîne ku berhemek klasîk «were wergerandin», lê ev jî dibe pirsek ku zimanê kurdî heta çi radeyê dikare di rûbirûbûna bi nivîsek bi vî qasî tevlihev re, derfet û hêzên xwe bixe meydana rastîn.
⸻
Pêşgotinek ku bi xwe dibe berhemeke serbixwe
Pêşgotina pirtûkê ji aliyê Azad Hidayet, hunermendê wênekar û peykersazê ji Seqizê, hatiye nivîsandin; nivîsek ku ji rola pêşgotineke asayî derdikeve û hêdî hêdî reng û şêweya tefekkureke wêjeyî û estetîk a serbixwe digire.
Hidayet di vê pêşgotinê de mijarê tenê bi şiyana zimanê kurdî ya wergerandina berhemeke klasîk ve sînordar nake; ew bala xwe dide qatên dîrokî, muzîkî û hestî yên vê zimanê; zimanekî ku di bîranîna xwe de kom û berhevokeke mezin ji ezmûn, çîrok, helbest û muzîkê hilgirtî ye û ji ber vê yekê dikare cîhana hundirîn û tijî-tengasiya Wertherê ne tenê vegerîne, lê di avahiyên xwe yên îfadeyê de ji nû ve biafirîne.
Dawiya pêşgotinê jî bi helbesteke felsefî û civakî tê pêk anîn; helbestek ku wekî çarçoveya dawîn a berhemeke hunerî, nivîsê di nav xwe de digire û wateyek zêdetir dide wê. Ji vê aliyê ve, pêşgotin êdî tenê pêşderbasiyeke bo ketina nav cîhana Goethe nîne; ew dibe cureyek dergeh, dergehek ku xwîner ji cîhana Wertherê derbasî cîhana zimanê kurdî dike.
⸻
Ferhenga dawiyê ya peyvan; vegerandina peyvan ji perîferiyê bo nav nivîsê
Yek ji taybetmendiyên cuda yên vê pirtûkê ferhenga kurdî-bi-kurdî ye ku Şahram Kerîmî li dawiya berhemê zêde kiriye. Ev beş nayê hesibandin tenê wekî pêvekek ji bo ravekirina peyvên dijwar. Di asta kûrtir de, ya ku di vê ferhengê de pêk tê, cureyek vegerîna bo bîranîna zimanî ye.
Hin ji peyvên ku di nav demê de ji qada bikaranîna rojane hatine paşvexistin an jî hatine şandin perîferiya zimanê, li vir careke din tên gazîkirin; ne wekî bermayiyên muzeyî yên zimanekî berê, lê wekî yekeyên zindî ku dikarin careke din di nivîsa wêjeyî de cih bigirin. Bi vî awayî, ferheng ji asta ravekirinê derbas dibe û dibe beşek ji projeya zimanî ya pirtûkê: projeyek ku dixwaze rabirdûya peyvsazî û peyvên kurdî bi derfetên wêjeyî yên îro re girê bide.
Ji ber vê yekê, pirtûk êdî tenê werger nîne; ew li ser sînorê navbera wergerê, lêkolîna zimanî û vejandina bîranîna wêjeyî radiweste.
⸻
Çima ev werger ji wergerên jêhatî û hêja wêdetir e?
Yekemîn taybetmendiya wê ya berbiçav, nesreke ye ku di navbera helbestvanî û rastbûna wateyê de diçe û tê.
[۹/۳, ۱۶:۲۲] شهرام کریمی مترجم آلمانی: Nivîs hewl dide hestan biparêze, bêyî ku rastbûna wateyî bike qurbana bedewiyê; û di heman demê de ji wê cureya xemilandina zimanî ku tenê ji bo xweşiktir kirina hevokan li ser nivîsê tê barkirin, dûr dikeve.
Di asta peyvan de, qada berfireh a cure û qatên cuda yên zimanê kurdî hatiye bikaranîn; heta ku zimanê wergerê di hin cihan de bi xwe dibe nexşeya bîranîna zimanî ya kurdî. Peyvên klasîk li kêleka avahiyên zindî û îroyîn rûdinin û encam nesreke ye ku ne bi tevahî a rabirdûyê ye û ne jî ji wê qetiyaye; nesreke koka xwe di rabirdûyê de digire, lê di heman demê de zindî ye.
Lê belkî taybetmendiya herî girîng a vê ezmûnê, awayê rûbirûbûna bi cîhana hestî ya Wertherê re ye. Li vir wergerkar bi tenê bi taklîda muzîka nivîsa Goethe re têr nabe; ew hewl dide derfeta ji nû ve xuya bûna wê muzîkê di zimanê kurdî de biafirîne. Di navbera van her duyan de cudahiyeke nazik lê bingehîn heye: taklîd zimanê armancê girêdayî nivîsa çavkaniyê dike; ji-nû-ve-afirandinê dide zimanê armancê ku ew bi xwe bikeve qada afirandinê.
Ji vê aliyê ve, wergera Şahram Kerîmî dikare wekî ezmûnekê were dîtin ku tê de dilsozî û wefadariya bi nivîsa bingehîn re ne bi wateya wefadariya şekilî ya bi hevokan ve tê pîvan kirin, lê di parastina ruh, ritm, tansiyona hestî û qatên ramînî yên berhemê de wateyê dibîne.
⸻
Paşgotina hermeneutîk; ji wergerandina nivîsê ber bi fêmkirina cîhanê ve
Şîroveya hermeneutîk a Şahram Kerîmî li ser Êşên Wertherê Ciwan dikare wekî yek ji beşên herî girîng ên vê projeyê were dîtin; ji ber ku li vir wergerkar ji pozîsyona asayî ya wergerkar dûr dikeve û dikeve nav qada xwendin û şîrovekirinê.
Ev paşgotin tenê ravekirineke li ser pirtûkê nîne. Wergerkar di vê beşê de hewl dide qatên hestî, felsefî û estetîk ên berhemê veke û nîşan bide ku Werther, ji çîroka evînekê ya têkçûyî wêdetir, çawa dibe nivîsek li ser ferdîtî, azadî, êş, serhildan, têkiliya mirovan bi civakê re û krîza hebûnî ya mirovan.
Girîngiya vê beşê tam li vir derdikeve holê: werger li vir êdî dawîya kar nîne; ew bi xwe dibe destpêka cureyek xwendinê. Wergerkar pêşî nivîsê ji zimanê almanî dibe zimanê kurdî û paşê, di paşgotinê de, diçe ber cîhana ku li pişt vê nivîsê veşartî ye. Bi vî awayî, du tevger li kêleka hev pêk tên: ya yekem, veguhestina zimanê; û ya duyem, veguhestina ramînê.
Di vê xwendinê de, Werther êdî tenê karakterekî wêjeyî namîne; ew dibe ezmûnek hebûnî. Êşa wî êdî tenê êşa evîndarekî ciwan nîne, lê dibe derfeteke ramînê li ser cihê ferd di cîhanê de, sînorên azadiyê, pevçûna mirovan bi rêz û rêbazên civakî re û pirsa tenêtiyê.
Ji ber vê yekê, paşgotina Kerîmî dikare wekî beşek were dîtin ku tê de zanîna wî ya di warê wêjeya almanî û kurdî de, bi taybetî di qada klasîk de, û herwiha nasîna wî ya bi felsefe û ramana rojavayî re, li kêleka ezmûna wergerê cih digire. Li vir wergerkar êdî tenê navbeynkarek di navbera du zimanan de nîne; ew nîşanî xwîner dide ka çawa dikare nivîsek wêjeyî di çend astan de di heman demê de were xwendin: wekî vegotin, wekî ezmûneke estetîk û wekî şêwekirina krîzeke felsefî.
Dibe ku girîngiya bingehîn a vê beşê ji bo wêjeya kurdî jî tam di vê xalê de be. Ev paşgotin nîşan dide ku zimanê kurdî ne tenê dikare çîrok, helbest û hest veguhêze, lê dikare di cihê zimanê tefekkür, rexne û felsefeyê de jî derkeve holê; dikare konsept û têgehên tevlihev ên modernîteya Ewropayê, romantîzma almanî û krîzên hebûnî yên mirovê modern di avahiyên xwe yên îfadeyê de bihewîne û li ser wan bifikire.
Di vê wateyê de, Êşên Wertherê Ciwan di nusxeya xwe ya kurdî de tenê nehat wergerandin; hatiye xwendin, hatiye şîrovekirin û ji nû ve hatiye fêmkirin.
Û belkî tam li vir e ku pirtûk ji wergergeke jêhatî wêdetir dibe û vediguhere cureyek dibistaneke biçûk a xwendina wêje, werger û felsefeyê.
⸻
Hin nêrînên rexneyî
Bêguman, ev ezmûna bi hemû taybetmendî û hêjayiyên xwe re ji dijwariyan vala nîne.
Firehiya peyvan û hebûna qatên klasîk ên ziman dikare ji bo xwînerê ku bi dîroka peyvên kurdî re kêmtir nas e, carinan xwendinê hêdîtir û pêdivî bi rawestan û hinekî rawestanê bike.
[۹/۳, ۱۶:۲۲] شهرام کریمی مترجم آلمانی: Herwiha, bikaranîna hunerî ya cure û zaravayên cuda, herçiqas ji aliyê dewlemendiya zimanî ve yek ji hêzên berhemê be, dikare ji bo xwînerê nepispor carinan bibe astengiyek di rêya fêmkirina bilez a nivîsê de.
Di hin cihan de jî helbestvanî ya nesrê ewqas berbiçav dibe ku nivîs ji ritma xwezayî ya vegotinê hinekî dûr dikeve. Lê digel vê yekê, ev dûrketin nayê bi hêsanî wekî lawaziyekê were hesibandin; ji ber ku di nivîsek wek Wertherê de, ku bi xwe li ser sînorê navbera vegotinê, îtirafê, helbestê û tefekkürê rawestiyaye, ev meyl heta astekê ji xwezaya ezmûna wêjeyî ya berhemê derdikeve.
Bi gotineke din, gelek ji van dijwariyan ji ku nîşana lawaziyê bin, bihayê hilbijartineke bi zanebûn hatine kirin: bihayê wê ku wergerkar bi hêsantirîn û bêxetertirîn îmkana zimanî re ne razî bûye û hewl daye herêm û qada kêmtir hatine ceribandin a zimanê kurdî jî bixe hundirê nivîsê.
⸻
Werger wekî ji-nû-ve-afirandin
Wergera Şahram Kerîmî ya Êşên Wertherê Ciwan di dawiyê de nayê tenê bi pîvana «wefadariya bi eslê re» pîvan kirin. Nirxa bingehîn a wê di vê yekê de ye ku nîşan dide werger, di asta xwe ya herî bilind de, ne veguhestina nivîsekê ji xaleke din re ye, lê ji-nû-ve-afirandina cîhanekê ye ku divê cara yekem di zimanekî din de îmkana hebûna xwe bibîne.
Li vir zimanê kurdî tenê mêvandara Goethe nîne; ew bi wî re dikeve nava gotûbêjê.
Peyvên dîrokî, muzîka zimanê, cûdabûna zaravayan, nesra klasîk û avahiyên îroyîn, hemû li kêleka hev cih digirin da ku nîşan bidin ziman tenê wê demê zindî ye ku dikare rabirdûya xwe bi îmkanên siberojê ve girê bide.
Ji vê aliyê ve, wergera Êşên Wertherê Ciwan ne destkeftiyeke tenê kesane ye. Ev pirtûk dikare wekî bûyerekê di dîroka wergera wêjeyî ya kurdî de were xwendin; ji ber ku pirsa wê tenê anîna Goethe bo wêjeya kurdî nîne, lê nîşandana kapasîteya wêjeya kurdî ye ji bo rûbirûbûna bi Goethe re.
Û belkî girîngiya rastîn a vê berhemê tam di vê veguhertina nêrînê de veşartî ye: pirsa bingehîn êdî ne ew e ku gelo zimanê kurdî dikare Goethe wergerîne; pirsa bingehîn ew e ku dema Goethe dikeve nav zimanê kurdî, zimanê kurdî çi tiştan ji xwe re dide der?
Heke em bersiva vê pirsê di hemû pirtûkê de bişopînin, em digihîjin berhemekê ku ji wergera tenê ya romaneke Ewropî wêdetir e; ew hewldanek e ji bo ceribandina sînorên zimanekî. Zimanek ku di vê ceribandinê de ne tenê kapasîteya xwe ya qebûlkirina şaheserêke klasîk nîşan dide, lê beşek ji hêzên xwe yên veşartî jî careke din vedike û vedîtin.
Ji ber vê yekê, mirov dikare vê wergerê yek ji girîngtirîn ezmûnên hevdem ên di warê wergera wêjeyî ya kurdî de bihesibîne; ezmûnek ku girîngiya wê tenê di armanca ku gihîştiye de nîne, lê di dijwariya rêya ku ji wergerkarên piştî xwe re hiştiye de ye.