ڕۆمانی تاقیکەرەوە و دەنگە ناپارێزگارەکان؛ شیکاریی ڕۆمانەکانی سەیدقادر هیدایەتی
✍ عەلی سوهرابی
پوختە
ئەم توێژینەوەیە بە پشتبەستن بە سەرچاوە ئەکادیمییەکان، شیکارییەکی زانستی بۆ پێنج ڕۆمانی سەیدقادر هیدایەتی پێشکەش دەکات: «تۆقی عەزازیل» (۲۰۱۲)، «گابۆڕ» (۲۰۱۷)، «گۆڕەشار» (۲۰۱۹)، «بەردینە» (۲۰۲۲) و «هەموو شت زانی بێ سنوور»(۲۰۲۶). ئامانجی سەرەکی ئەم لێکۆڵینەوەیە تاوتوێکردنی تایبەتمەندییەکانی زمانی و ناوەڕۆک و خەسڵەتە ئەدەبی و تەکنیکییەکانی هەرکام لەم ڕۆمانانە بە جیا، و هەروەها دەستنیشانکردنی ئەو نووسەرە جیهانییانەیە کە هیدایەتی لێیان ئیلهامی وەرگرتووە. ئەنجامەکان دەریدەخەن کە هیدایەتی وەک نووسەرێکی تاقیکەرەوەی نوێخواز، بۆ هەر ڕۆمانێک زمان و تەکنیکێکی تایبەت بە خۆی دەخوڵقێنێت، و ئیلهام لە نووسەرانی وەک ئێرنست هێمینگوەی، جۆرج ساندرز، جۆزێف هێلەر و … وەردەگرێت.
وشە کلیلییەکان: سەیدقادر هیدایەتی، ڕۆمانی کوردی، تاقیکردنەوەی فۆڕمیک، گێڕانەوەناسی، ناسنامەی کوردی، ڕۆمانی گەشەکردن، ئیلهامی ئەدەبی.
۱. پێشەکی
ڕۆمانی کوردی لە دوای ساڵی ۲۰۰۰ەوە گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و سەیدقادر هیدایەتی (لەدایکبووی ۱۹۷۶لە بۆکان) وەک یەکێک لە نووسەرانی جیدیی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بە شێوازێکی تازەگەرانە دەرکەوتووە. هیدایەتی بە یەکێک لە نووسەرە تاقیکەرەوە پێشەنگەکانی ئەدەبی کوردی دادەنرێت و سەر بە نەوەی سێیەمی نووسەرانی نوێخوازی کوردە. ئەم توێژینەوەیە دەیەوێت بە ڕێبازێکی زانستی ، شیکارییەکی ورد بۆ پێنج ڕۆمانی ئەم نووسەرە پێشکەش بکات و هەروەها ئەو سەرچاوە ئیلهامییانە دەستنیشان بکات کە لە ئەدەبی جیهانیدا کاریگەرییان لەسەر نووسەر هەبووە.
۲. ژیان و ڕێبازی نووسەریی سەیدقادر هیدایەتی
سەیدقادر هیدایەتی لە ساڵی ۱۳۵۵ی کۆچی هەتاوی (۱۹۷۶ی زایینی) لە شاری بۆکان لەدایکبووە و ئێستاش هەر لەوێ دەژی. یەکەم کتێبی بە ناوی «دەنگی نوختە» لە ساڵی ۲۰۰۳چاپ کردووە کە نۆڤلێتێکی فۆڕمیک و تەجروبییە لە ژانری ئەدەبی تەخەییولی و تەجروەبیدا. دوای ئەوە چەندین کورتەچیرۆک و وتار و ڕەخنەی ئەدەبی نووسیوە و لە گۆڤارە کوردییەکاندا بڵاوی کردوونەتەوە.
ڕێبازی نووسەریی هیدایەتی بە تاقیکەرەوەی (experimental) ناسراوە. ڕەخنەگران ئاماژە بەوە دەکەن کە گەورەترین کاری نووسەر ئەوەیە کە لە ڕۆمانەکانیدا فۆڕم و ناوەڕۆک لە پەیوەندییەکی دیالکتیکیدان؛ واتە فۆڕم و ناوەڕۆک یەکتر بەرهەم دەهێنن و شێوازی گێڕانەوە و زمان خۆیان بەشێکن لە ناوەرۆکەکە. هیدایەتی بۆ هەر ڕۆمانێک زمانێکی تایبەت و دەنگە ناپارێزگارەکان دەخوڵقێنێت کە لەگەڵ فەزا و زەمان و کەشی ڕۆمانەکەدا دەگونجێت.
۳. شیکاریی زانستیی پێنج ڕۆمان
۳.۱. «تۆقی عەزازیل» (۲۰۱۲)
پێکهاتە و ناوەرۆک: «تۆقی عەزازیل» ڕۆمانێکی کورتە و دوو جار چاپ و بڵاو بووەتەوە. جێی ڕووداوەکانی خۆرهەڵاتی کوردستانە و کاتەکەشی لە دوای ڕووخانی کۆماری کوردستانەوە درێژدەبێتەوە تا دەگاتە پاش شۆڕشی ئێران و لابردنی شا. ڕۆمانەکە دەروازەیەکە بۆ تێگەیشتن لە یاساکانی نێو کۆمەڵگەی کوردی و دەزگایەکی خاوەن دەسەڵات بەناوی تەکیە؛ لە ڕێگای ئەم ڕۆمانەوە دەتوانین بزانین ڕوانینی کورد بۆ ئایین و موقەدەسات چۆن بووە. ڕۆمانەکە باس لە مۆریدێک دەکات و لە کۆتاییدا باسەکە دەڕواتە سەر سەرهەڵدانی دەزگایەکی تر بەناوی حیزب، کە لەگەڵ تەکیەدا وێکچوونێکی زۆری تێدا بەدی دەکرێت.
تایبەتمەندیی زمان: لەم ڕۆمانەدا هیدایەتی لە زمانێکی خانەقایی و دەروێشانە کەڵک وەردەگرێت کە تایبەتە بە فەزا و زەمانی ڕۆمانەکە. ئەم زمانە بۆشایی ڕەخنە و عەقڵی تێدا بەدی دەکرێت و خوێنەر ئاشنا دەکات لەگەڵ زمانی تایبەت بە خانەقا.
تایبەتمەندییەکانی دیکەی: ئەوەی لەم ڕۆمانەدا بەرچاوترە، گێڕانەوە و بە تایبەت زمانی گێڕانەوەیە. پارادۆکسێ زمانی، ڕۆمانەکەی زەق کردۆتەوە. تەجروبەی ڕیوایەتی لەم ڕۆمانەدا لە حاڵەتێکی بزۆز و تەجروبییدا خۆی دەنوێنێت.
۳.۲. «گابۆڕ» (۲۰۱۷)
پێکهاتە و ناوەرۆک: «گابۆڕ» بەسەرهاتی دوو مێرمنداڵی کوردە لە یەکێک لە شارەکانی کوردستان کە لە دە بەشدا ڕوودەدات. ڕۆمانەکە هەوڵی داوە بە لابردنی هەر جۆرە پێشەکی و پاشەکییەکی گێڕانەوە، ڕاستەوخۆ بچێتە ناو چیرۆکەکەوە. چیرۆکەکە لە شارێکی کوردی ژێر داگیرکاری سەربازی ڕوودەدات، کە کۆمەڵێک کوڕ بڕیار دەدەن تۆپێکی بە دەستدرووی دروستکراو بکڕن بۆ ئەوەی بەسەر کوڕانی دیکەدا سەرکەون. کاتێک تۆپەکە دەکەوێتە ناو بنکەی سەربازی، کەریم بە نهێنی دەچێتە ژوورەوە و تۆپەکە دەهێنێتەوە، بەڵام سەربازان گەڕەکەکە دەسووتێنن بەدوای تۆپەکەدا.
تایبەتمەندیی زمان: هیدایەتی لەم ڕۆمانەدا لە زمانی کووچە و بازاڕ کەڵک وەردەگرێت. ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگای دیالۆگەوە دروست کراوە و دەنگە دژبەر و ناپارێزگارەکان تێدا بەکارهێنراوە.
تایبەتمەندییەکانی دیکەی: «گابۆڕ» بەهۆی بیچم (فۆرم)ی نوێ و ناوەڕۆکی پتەوی، دوابەدوای بڵاوبوونەوەی سەرنجی نووسەران و ڕەخنەگرانی بەلای خۆیەوە کێشاوە. ڕۆمانەکە لە ماوەیەکی کەمدا گەیشتووەتە چاپی سێهەم و توانیویەتی سنووری خوێنەری بژاردە دەرباز بکا و شۆڕ بێتەوە بۆ ناو کۆمەڵگا و لە نێو خەڵکی ئاساییشدا خوێنەر بۆ خۆی بدۆزێتەوە. ڕۆمانی «گابۆڕ» لە چەشنی ڕۆمانی گەشەکردن (ڕۆمانی پەروەردەیی/تەربیەتی) دادەنرێت، کە ئەمەش لە ئەدەبی کوردیدا دەگمەنە و هیدایەتی بەکاری هێناوە بۆ گەڵاڵکردنی دەنگی کۆمەڵگەیەکی پەراوێزخراو. ڕۆمانەکە لە ڕوانگەی چەمکە ڕەخنەییەکانی لویی ئالتوسێر دەخوێنرێتەوە، بە تایبەت لە ڕوانگەی دەزگا ئایدیۆلۆژیکەکانی دەوڵەتەوە کە زمانی کوردی پەراوێز دەخەن.
۳.۳. «گۆڕەشار» (۲۰۱۹)
پێکهاتە و ناوەرۆک: «گۆڕەشار» چوارەمین بەرهەمی سەیدقادر هیدایەتییە کە لە دوای نۆڤلێتی «دەنگی نوختە» و ڕۆمانەکانی «تۆقی عەزازیل» و «گابۆڕ» بڵاو بووەتەوە. ڕۆمانەکە چوار بەشە و وەگێڕ تەواوی ژیانی خۆی و دەوروبەر و ئێستا و ڕابردووی لە دەلاقەی زەینی خۆیەوە بە شێوەی سەیالی زەین دەگێڕێتەوە. ئەم ڕۆمانە گێڕانەوە و تاپۆکردنی ئەزموونێکی ڕاستگۆیانە و دەروونییە لە ئێستای کۆمەڵگا و زیاتر لە شرۆڤە و تەفسیرێک هەڵدەگرێ و شێوازی ڕستەسازیی و تێکشکاندنی ڕێزمانی تێدایە.
تایبەتمەندیی زمان: زمانی ئەم ڕۆمانە زۆرجار مووزیکاڵ و بزۆزی زەینییە. مۆنۆلۆگ لەم ڕۆمانەدا بەجۆرێکە لە جۆرەکان زمانی هەڵیت و پەڵیت و ترس و تۆق و شاردنەوەی ڕاستییەکی نکۆڵی لێکراوە لە هەمان کاتدا ئازادییە، کە خاڵی سەرکەوتووی ڕۆمانەکەیە.
تایبەتمەندییەکانی دیکەی: «گۆڕەشار» لە ڕوانگەی تیۆرییەکانی پۆستمۆدێرنیزمەوە دەخوێنرێتەوە. توێژینەوەیەکی ئەکادیمی ئاماژە بەوە دەکات کە ڕۆمانەکە کۆمەڵێک بنەمای پۆستمۆدێرنی تێدایە، لەوانە: مینیمالیزم، یاری، پارچەپارچەبوون، پەراوێزخستنی گێڕانەوە گەورەکان و پارانۆیا و… لەم ڕۆمانەدا هیدایەتی شێوازێکی دیکەی ڕۆماننووسین تاقی دەکاتەوە کە جیاوازە لە «گابۆڕ» و «تۆقی عەزازیل».
ساڵی۲۰۱۹وتارێکی دووزمانەم بەناوی “ڕامانێک لە ڕۆمانی گۆڕەشاری سەیدقادرهیدایەتی” لە ماڵپەڕی ماڵی کتێبی کوردی بڵاو کردۆتەوە تکایە بڕوانن بۆی.
۳.۴. «بەردینە» (۲۰۲۲)
پێکهاتە و ناوەرۆک: «بەردینە» لە ۲۴۰ لاپەڕەدا لەلایەن چاپەمەنیی «خانی» چاپ و بڵاوکرایەوە. وشەی «بەردینە» واتا «سێبەری بەرد» و ئیستعارەیە بۆ خولیای میرخانی برادۆست و هاوڕێیانی لە قەڵای «دمدم». ڕۆمانەکە لەسەردەمی شاعەباسدا ڕوو دەدا و ڕووداوی مێژوویی و کارەساتی دمدم یەک لە تەوەر و تێمە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکەیە. «بەردینە» وەک ڕۆمانێکی مێژوویی، ئاوڕێکی لە دۆخی کورد لە سەردەمی سەفەوییەکان داوەتەوە و لە ڕوانگەی ڕۆمانی گەشەکردن(پەروەردەیی) دەخوێنرێتەوە.
تایبەتمەندیی زمان: لە «بەردینە»دا، هیدایەتی لە زمانێکی کەونارای بەیتبێژانە، دیوانی و دیوانخانی یان میرزایانە کەڵکی وەرگرتووە. ئەو زمانە کەونارایە لە «بەردینە»دا کۆڵەکەی سەرەکییە و لە زۆر شوێندا وەک زمانی حەیران و بەندە کوردییەکان لیریک و دڵدارانە و لە کاتی پێویستدا حەماسی و پڕشکۆیە.
تایبەتمەندییەکانی دیکەی: ڕۆمان لە لای ئەم نووسەرە تەنیا بەسەرهات و چیرۆکێک نییە کە بیگێڕێتەوە، بەڵکوو لە ئەنجامی کار کردن لەسەر زمان، تکنیک، گێڕانەوە، گەڵاڵە، دیالۆگ و… لە زەمینەی کۆمەڵگادا بەدی دێت. ڕۆمانی «بەردینە» لە ئەنجامی پێکگەیشتنی مێژوو و ئەفسانە و بەیتی کوردیدا، چوارچێوە و گێڕانەوە و زمانێکی تایبەتی بە خۆیەوە گرتووە. «بەیتی دمدم» وەک ئێپۆسێکی نەتەوەیی کوردی دادەنرێت کە دووەم ئێپۆسی(داستانی درێژی مێژوویی و پاڵەوانی) گەورەی کوردییە دوای «مەم و زین»ی ئەحمەدی خانی.
۳.۵. «هەموو شت زانی بێ سنوور»
پێکهاتەو ناوەرۆک: «هەموو شت زانی بێ سنوور» نوێترین ڕۆمانی سەیدقادر هیدایەتییە کە لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە تیشک دەخاتە سەر پەیوەندی نێوان زمان و واتا و هەست. لە دەقی پشت بەرگی کتێبەکەدا هاتووە: «ڕستە بریتی نییە لە کۆی وشەکان… ڕستە هەمیشە شتێک زیاترە لە کۆی وشەکان… هەستێک، تامێک، بۆنێک، واتایەک».
تایبەتمەندیی زمان: ئەم ڕۆمانە نوێترین تاقیکردنەوەی هیدایەتییە لە بواری فۆڕم و ناوەرۆکدا. وەک هەرکام لە بەرهەمەکانی پێشووی، لەم ڕۆمانەشدا هەوڵ دراوە زمانێکی تایبەت بە فەزا و کات و شوێنی ڕۆمانەکە بەدی بێنێت. توێژەران ئاماژە بەوە دەکەن کە خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە هەوڵێکە کە لە تێۆری ئەدەبیدا بە «تێکشکانی خوێندنەوە» (خوانش ناپذیری/ناخواندنی) ناوبانگی دەر کردووە، کە تایبەتمەندییەکی زمانە و ئەبێتە هۆی ئاڵۆزی خوێندنەوە.
ئەم ڕۆمانە درێژەپێدەری ڕێبازی تاقیکەرەوانەی نووسەرە کە هەر جارە شێوازێکی نوێ دەخاتە ڕوو.
۴. سەرچاوەکانی ئیلهام و کاریگەریی ئەدەبی جیهانی
شیکاریی بەرهەمەکانی هیدایەتی دەریدەخات کە ئەم نووسەرە لە چەندین کەسایەتی و سەرچاوەی ئەدەبی جیهانی ئیلهامی وەرگرتووە:
– ئێرنست هێمینگوەی:
ڕۆمانی «گابۆڕ» لە ڕووانگەی تەوەر و دەرئەنجامەوە هاوشێوەیی لەگەڵ ڕۆمانی «نەشکێنڕاو/شکست ناپذیر»ی ئێرنست هێمینگوەی هەیە. لە کۆتایی «گابۆڕ»دا، قەسابێکی پیر لەلایەن گابۆڕێکەوە دەکوژرێت، زۆر وەک بۆکسەرەکە دەچێت لە ڕۆمانی«نەشکێنراو/شکست ناپذیر»دا.
– جۆرج ساندرز و جۆزێف هێلەر:
ڕۆمانی «گابۆڕ» بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگای دیالۆگەوە دروست کراوە و دەنگە دژبەر و ناپارێزگارەکانی تێدا بەکارهێنراوە. ئەم تەکنیکە تاقیکەرەوانەیە لەگەڵ شیوازی جۆرج ساندرز و ساتیرای پووچی جۆزێف هێلەر بەراورد کراوە.
-لویی ئالتوسێر:
ڕۆمانی”گابۆڕ”،لە ڕوانگەی چەمکە ڕەخنەییەکانی لویی ئالتوستێرەوە دەخوێنرێتەوە، بەتایبەت لە ڕوانگەی دەزگا ئایدۆلۆژیکەکانی دەوڵەتەوە کە زمانی کوردی پەڕاوێز دەخەن.
– نەریتی ڕۆمانی گەشەکردن :
هیدایەتی لە ڕۆمانەکانی «گابۆڕ» و «بەردینە» دا لە ژانری ڕۆمانی گەشەکردن کەڵک وەردەگرێت، کە ژانرێکی ئەدەبی ئەڵمانییە و لە ئەدەبی کوردیدا دەگمەنە. ئەم ژانرە یارمەتی دەدات دەنگی کۆمەڵگەیەکی پەراوێزخراو بەرز بکرێتەوە و خوێنەر بە ناخی ژیان و گەشەکردنی کورددا ببات.
– نەریتی ڕۆمانی مێژوویی :
«بەردینە» وەک ڕۆمانێکی مێژوویی- پۆستکۆلۆنیال (کاریگەرییەکانی داگیرکاری و شێوازی بەرگری و بەرخۆدانی گەلانی داگیرکراو) دەخوێنرێتەوە کە لە ئەنجامی پێکگەیشتنی مێژوو و ئەفسانە و بەیتی کوردیدا دروست بووە.
دەنگە ناپارێزگارەکان:
واتە ئەو دەنگ و گێڕەرەوانەی کە باوەڕپێکراو نین و خوێنەر ناتوانێت گێڕانەوەکەیان وەک ڕاستییەکی تەواو وەربگرێت. ئەم چەمکە لە ڕۆمانی نوێ و پۆستمۆدێرندا زۆر بەکار دەهێنرێت و یارمەتی نووسەر دەدات بۆ نیشاندانی ئاڵۆزی، فرەڕەنگی و ناسەقامگیری ڕاستی.
· «گابۆڕ»: چیرۆکەکە لە ڕێگای دەنگی چەند منداڵ و مێرمنداڵێکەوە دەگێڕدرێتەوە. ئەوان ڕووداوەکان تێناگەن، ترس و خەیاڵیان تێکەڵە، و هەر یەکەیان ڕاستییەکی جیاواز دەگێڕێتەوە. ئەمە وا دەکات کە دەنگە ناپارێزگارەکان دروست ببن.
· «گۆڕەشار»: گێڕەرەوە لە دۆخێکی دەروونیی ئاڵۆزدا ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە؛ ڕاستی و خەیاڵ تێکەڵن.
· «بەردینە»: چەند گێڕانەوەی جیاواز بۆ یەک ڕووداوی مێژوویی هەیە، کە مێژوو و ئەفسانە و بەیت تێکەڵ دەکات.
– تەکنیکەکانی پۆستمۆدێرنیزم:
«گۆڕەشار»، کۆمەڵێک بنەمای پۆستمۆدێرنی تێدایە لەوانە، کۆلاژی شێوازەکانی نووسەرانی دیکە، و پارچەپارچەبوون، کە ئەمەش ئیلهامێکە لە نووسەرانی پۆستمۆدێرنی وەک پۆل دو مان .
۵. ئاکامی وتار
ئەم توێژینەوەیە دەریخست کە سەیدقادر هیدایەتی بە نووسەرێکی تاقیکەرەوە و نوێخواز ناسراوە کە هەر ڕۆمانێکی ئەو شێواز و زمان و تەکنیکێکی جیاوازی هەیە. لە «تۆقی عەزازیل»دا باسی دەسەڵاتی ئایینی و سیاسیی دەکات و زمانێکی خانەقایی بەکاردەهێنێت، لە «گابۆڕ»دا بەسەرهاتی دوو مێرمنداڵی کورد لە دە بەشدا دەگێڕێتەوە و زمانی کووچە و بازاڕ بەکاردەهێنێت، لە «گۆڕەشار»دا ئەزموونێکی دەروونیی ڕاستگۆیانە پێشکەش دەکات و لە تیۆرییەکانی پۆستمۆدێرنیزمەوە دەخوێنرێتەوە، لە «بەردینە»دا ڕووداوی مێژوویی دمدم لە زمانێکی کەونارادا دەخوڵقێنێت، و لە «هەموو شت زانی بێ سنوور»دا لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە پەیوەندی نێوان زمان و واتا دەکۆڵێتەوە.
شایانی ئاماژەیە کە هیدایەتی لە نووسەرانی جیهانی وەک ئێرنست هێمینگوەی، جۆرج ساندرز، جۆزێف هێلەر و لویی ئالتوسێر ئیلهامی وەرگرتووە، و هەروەها لە ژانرەکانی وەک ڕۆمانی گەشەکردن و تەکنیکەکانی پۆستمۆدێرنیزم کەڵکی وەرگرتووە. ڕۆمانەکانی هیدایەتی هەر کام بە شێوازێک تازەگەری و داهێنانێکی نوێ لە ئەدەبی کوردیدا دادەنرێن و شایەنی لێکۆڵینەوەی زیاترن لە ڕوانگە جیاوازەکانی گێڕانەوەناسی و شیکاریی ئەدەبییەوە.
