فرودگاه سقز در اوج رکود؛ موانع، ظرفیت‌ها و راهکارهای احیا
سقزرووداو- فرودگاه سقز به‌عنوان دومین فرودگاه استان کوردستان، با وجود صرف هزینه‌های قابل توجه برای احداث و برخورداری از باند ۲۷۰۰ متری و ظرفیت پذیرش هواپیماهای ۵۰ تا ۱۰۰ نفره، همچنان از پروازهای پایدار برخوردار محروم است.
پروازهای این فرودگاه پس از دوره‌ای از فعالیت محدود، متوقف شده و مجموعه‌ای از مشکلات فنی، زیرساختی، مدیریتی و اداری در تداوم این وضعیت نقش داشته‌اند.
در کنار این چالش‌ها، فرودگاه سقز از ظرفیت قابل توجهی برای خدمت‌رسانی به جمعیتی گسترده در منطقه برخوردار است. قرار گرفتن در مجاورت بازارچه‌های مرزی، نزدیکی به منطقه آزاد بانه و مریوان و موقعیت مهم ژئوپولتیکی سقز در شبکه ارتباطی غرب و شمال‌غرب کشور و نزدیکی به اقلیم کوردستان، این فرودگاه را به زیرساختی دارای ظرفیت توسعه اقتصادی، تجاری و گردشگری تبدیل کرده است.
احیای پایدار فرودگاه، صرفاً با برقراری چند پرواز مقطعی محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند رفع موانع فیزیکی، تکمیل زیرساخت‌های عملیاتی، تجهیز سامانه‌های کمک‌ناوبری، تأمین نیروی انسانی متخصص، ایجاد ساختار اداری منسجم و طراحی مدل اقتصادی پایدار برای خطوط پروازی است.
اهمیت و ظرفیت‌های فرودگاه سقز
فرودگاه سقز را نمی‌توان صرفاً یک پروژه حمل‌ونقل هوایی دانست. این فرودگاه در صورت بهره‌برداری پایدار می‌تواند به یکی از زیرساخت‌های مهم توسعه اقتصادی، تجاری، گردشگری و ارتباطی در منطقه تبدیل شود.
موقعیت راهبردی و جغرافیای ویژه سقز، امکان ارائه خدمات به شهرهای مختلف در استان‌های کوردستان، آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی را فراهم می‌کند و از این منظر، ظرفیت آن فراتر از نیازهای یک شهرستان و استان است.
فرودگاه و ظرفیت اقتصادی منطقه
فعال‌شدن فرودگاه می‌تواند جایگاه سقز را در شبکه ارتباطی و اقتصادی غرب کشور تقویت کند. اتصال مؤثرتر به محورهای شمال‌غرب و جنوب‌غرب و نزدیکی به مراکز تجاری و مرزی، زمینه ایجاد یک زنجیره مکمل میان حمل‌ونقل هوایی، تجارت مرزی، گردشگری و سرمایه‌گذاری را فراهم می‌کند.
وجود بازارچه‌های مرزی باشماق مریوان، سیرانبند بانه و سیف سقز نیز از ظرفیت‌هایی است که در صورت ایجاد زیرساخت‌های لازم، می‌تواند در طراحی یک شبکه حمل‌ونقل و تجارت منطقه‌ای مورد توجه قرار گیرد.
مزیت‌های تجاری و مرزی
موقعیت مرزی سقز و ظرفیت‌های تجاری منطقه، امکان استفاده از فرودگاه برای تسهیل جابه‌جایی تجار، فعالان اقتصادی و کالاهای دارای ارزش افزوده بالا را فراهم می‌کند.
در این میان، فرودگاه می‌تواند مکمل حمل‌ونقل زمینی باشد و در حوزه‌هایی مانند کالاهای فسادپذیر، محصولات کشاورزی، قطعات صنعتی، کالاهای با ارزش بالا و سفرهای تجاری، نقش مؤثرتری ایفا کند.
ظرفیت گردشگری و توریسم درمانی
منطقه سقز و شمال‌غرب غرب از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی متعددی برخوردار است. مجموعه‌هایی مانند قلعه زیویه، غار کرفتو، تخت سلیمان، قلایچی و غار سهولان، در صورت ایجاد زنجیره مناسب خدمات گردشگری، می‌توانند از ظرفیت حمل‌ونقل هوایی بهره‌مند شوند.
همچنین توسعه خدمات درمانی در منطقه، امکان بررسی ظرفیت توریسم درمانی و جذب مسافران از شهرها و مناطق پیرامونی را فراهم می‌کند.
تسهیل سفر و جذب سرمایه‌گذاری
وجود پرواز منظم، زمان دسترسی به مراکز اقتصادی و اداری کشور را کاهش داده و می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در تصمیم سرمایه‌گذاران برای حضور در منطقه باشد.
از این منظر، فرودگاه نه‌تنها نتیجه توسعه اقتصادی، بلکه می‌تواند یکی از پیش‌شرط‌های آن باشد، البته پیش‌شرط این نشاله رفع نگاه‌های نامناسب و ضدتوسعه به سقز و پذیرش جایگاه راهبردی و منطقه‌ای این شهرستان می‌باشد.
دلایل توقف و ناپایداری پروازها
بررسی وضعیت فرودگاه سقز نشان می‌دهد توقف پروازها را نمی‌توان به یک عامل واحد نسبت داد؛ بلکه مجموعه‌ای از مشکلات زیرساختی، فنی، مدیریتی و منابع انسانی در شکل‌گیری این وضعیت مؤثر بوده‌اند.
۱. موانع فیزیکی و زیرساختی
از جمله چالش‌های مطرح‌شده در این بخش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
– وجود موانع فیزیکی در مسیر پروازی و محدوده عملیاتی فرودگاه؛
– محدودیت در بهره‌برداری کامل از طول باند ۲۷۰۰ متری؛
– ناتمام‌بودن یا کمبود برخی ساختمان‌های اداری و عملیاتی؛
– نیاز به تکمیل زیرساخت‌های مرتبط با برج مراقبت پرواز و ساختمان ایمنی و آتش‌نشانی؛
– محدودیت در انجام پروازهای شبانه و کمبود زیرساخت‌های روشنایی باند.
رفع این موانع، پیش‌شرط افزایش ظرفیت عملیاتی فرودگاه و ایجاد امکان برنامه‌ریزی برای پروازهای پایدار است.
۲. کمبود تجهیزات کمک‌ناوبری
نبود یا محدودیت برخی تجهیزات کمک‌ناوبری، به‌ویژه در شرایط جوی نامساعد، می‌تواند بر قابلیت اطمینان پروازها تأثیر بگذارد.
با توجه به شرایط آب‌وهوایی منطقه، تکمیل تجهیزات ناوبری و ارتقای سامانه‌های فرودگاهی باید یکی از اولویت‌های احیای فرودگاه باشد تا میزان لغو یا تأخیر پروازها کاهش یابد.
۳. ناپایداری همکاری شرکت‌های هواپیمایی
یکی دیگر از چالش‌های فرودگاه سقز، نبود یک الگوی پایدار همکاری با شرکت‌های هواپیمایی است.
برقراری پروازهای مقطعی، بدون تضمین تداوم آنها، نمی‌تواند به شکل‌گیری تقاضای پایدار منجر شود. برای توسعه بازار، مسافر باید بتواند روی برنامه پروازی مشخص و قابل پیش‌بینی حساب کند.
بنابراین، قراردادهای شفاف، تضمین حداقل تعداد پرواز و نظارت بر اجرای تعهدات شرکت‌های هواپیمایی، از الزامات اصلی احیای پایدار فرودگاه است.
۴. کمبود نیروی متخصص و ضعف ساختار اداری
یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده در زنجیره فعالیت فرودگاه سقز، تأمین نیروی انسانی و ایجاد ساختار اداری منسجم است.
بر اساس اطلاعات مطرح‌شده، فرودگاه برای انجام حتی یک پرواز هفتگی، در برخی بخش‌ها به اعزام نیرو از فرودگاه سنندج و ارومیه وابسته است. همچنین تأمین حدود ۱۶ نیروی تخصصی شامل دو گروه شش‌نفره ایمنی زمینی، دو نیروی مراقبت پرواز و دو نیروی الکترونیک به‌عنوان یکی از نیازهای فوری مطرح شده است.
از سوی دیگر:
– ساختار اداری و سازمانی مستقل فرودگاه نیازمند تدوین و تثبیت است؛
– فرآیندهای اداری، مالی و پشتیبانی باید به‌صورت مشخص تعریف شود؛
– تأمین نیروی انسانی باید از مسیرهای شفاف و مبتنی بر نیاز واقعی انجام شود؛
– وابستگی دائمی امور عملیاتی و اداری به فرودگاه سنندج و ارومیه، امکان برنامه‌ریزی مستقل را محدود می‌کند؛
– تکمیل فضاهای اداری و عملیاتی برای استقرار دائم نیروها ضروری است.
در واقع، حتی در صورت تکمیل زیرساخت‌های فیزیکی، بدون نیروی متخصص و ساختار اداری مشخص، امکان بهره‌برداری پایدار از فرودگاه وجود نخواهد داشت.
۵. شرایط جوی و چالش‌های فنی
شرایط آب‌وهوایی منطقه، به‌ویژه در فصل سرد سال، یکی از عوامل مؤثر بر عملیات پروازی است. این مسئله در کنار کمبود تجهیزات کمک‌ناوبری می‌تواند احتمال لغو یا تأخیر پروازها را افزایش دهد.
از سوی دیگر، مشکلات فنی هواپیماها و ناوگان مورد استفاده شرکت‌های هواپیمایی نیز می‌تواند بر پایداری برنامه پروازی تأثیرگذار باشد.
راهکارهای احیای فرودگاه و برقراری پروازهای پایدار
الف- اقدامات کوتاه‌مدت
۱. رفع و جابه‌جایی موانع فیزیکی مسیر پروازی و فراهم‌کردن امکان استفاده حداکثری از باند.
۲. نصب و راه‌اندازی تجهیزات کمک‌ناوبری مورد نیاز، متناسب با الزامات فنی و هوانوردی.
۳. تکمیل و انتشار طرح‌های ورودی و خروجی پرواز برای تسهیل مسیریابی و افزایش قابلیت عملیاتی فرودگاه.
۴. تشکیل کارگروه مشترک میان دستگاه‌های مرتبط برای شناسایی و رفع موانع مسیر پروازی.
۵. تشکیل تیم راه‌اندازی و تدوین فوری ساختار اداری و سازمانی فرودگاه.
۶. تأمین نیروهای تخصصی مورد نیاز از طریق فرآیندهای شفاف، قانونی و مبتنی بر نیازسنجی.
ب – اقدامات میان‌مدت
۱. مذاکره و انعقاد قراردادهای پایدار با شرکت‌های هواپیمایی برای برقراری حداقل دو یا سه پرواز هفتگی و نظارت مستمر بر اجرای تعهدات.
۲. بررسی امکان راه‌اندازی ایرلاین بومی استان کوردستان با مشارکت بخش خصوصی و حمایت نهادهای تخصصی ذی‌ربط.
۳. بهره‌گیری و الحاق سقز و فرودگاه آن به منطقه آزاد بانه و مریوان در چارچوب قوانین و مقررات و استفاده از ظرفیت‌های مشترک.
۴. استقرار دائمی کادر فنی، عملیاتی و اداری در فرودگاه به‌جای اتکا به اعزام موقت نیرو از سنندج و ارومیه.
۵. ایجاد سیستم اداری مستقل و تعریف فرآیندهای مشخص مالی، اداری و پشتیبانی.
۶. تکمیل ساختمان‌های اداری و عملیاتی، برج مراقبت و زیرساخت‌های ایمنی و آتش‌نشانی.
ج- اقدامات بلندمدت
۱. توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و تعریف کریدورهای جدید گردشگری و تجاری در غرب کشور.
۲. استفاده از ظرفیت فرودگاه برای جذب سرمایه‌گذاری و معرفی مزیت‌های اقتصادی منطقه.
۳. بررسی امکان تبدیل سقز به یکی از مراکز توریسم درمانی منطقه.
۴. هدف‌گذاری مرحله‌ای برای افزایش تعداد پروازها و حرکت از پروازهای محدود به برنامه پروازی پایدار و متناسب با تقاضا.
۵. آموزش و تربیت نیروهای بومی در رشته‌ها و تخصص‌های مورد نیاز صنعت هوانوردی.
۶. بررسی امکان ایجاد نقش مدیریتی و عملیاتی مستقل‌تر برای فرودگاه سقز در ساختار فرودگاه‌های غرب کشور.
خطوط پروازی پیشنهادی و مسیرهای تجاری
برقراری مسیرهای جدید باید بر اساس مطالعات بازار، میزان تقاضای واقعی، توان اقتصادی مسافران، ظرفیت گردشگری و توجیه اقتصادی شرکت‌های هواپیمایی انجام شود. با این حال، غیر از مسیر سقز- تهران، برخی مسیرها می‌توانند در مطالعات امکان‌سنجی مورد توجه قرار گیرند.
پروازهای مسافری پیشنهادی
الف- سقز ـ رشت یا سقز- ساری
این مسیر می‌تواند ارتباط هوایی غرب کشور با شمال را تسهیل کرده و ظرفیت گردشگری دو منطقه را به یکدیگر متصل کند.
ب – سقز ـ کیش یا سقز- قشم
کیش و قشم به‌عنوان یکی از مقاصد مهم گردشگری و تجاری جنوب کشور، می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای توسعه پروازهای فصلی یا منظم از سقز باشد.
خطوط تجاری و صادراتی
الف- سقز ـ هولیر (اربیل) یا سقز- سلیمانیه
اقلیم کوردستان یکی از بازارهای مهم منطقه‌ای برای فعالان اقتصادی کوردستان و حتی شهرهای مرکزی و شمال‌غرب است. در صورت فراهم‌شدن الزامات قانونی، فنی و اقتصادی، ایجاد ارتباط هوایی میان سقز، سلیمانیه و هولیر می‌تواند به‌ویژه برای جابه‌جایی مسافر، فعالان اقتصادی و کالاهای فسادپذیر مورد بررسی قرار گیرد.
ب- سقز ـ مقاصد آسیایی
با توجه به ظرفیت‌های کشاورزی و صنعتی منطقه، امکان بررسی حمل هوایی برخی محصولات با ارزش افزوده بالا به بازارهای خارجی وجود دارد. با این حال، مسیرهایی مانند چین نیازمند مطالعه دقیق حجم صادرات، هزینه حمل، زیرساخت‌های لجستیکی، زنجیره سرد و تقاضای واقعی بازار هستند و نمی‌توان صرفاً بر اساس ظرفیت تولید، ایجاد خط مستقیم را اقتصادی تلقی کرد.
ج- سایر مسیرهای تجاری
در صورت توسعه زیرساخت‌های فرودگاه و ایجاد مدل اقتصادی مناسب، امکان بررسی ارتباط با مقاصدی در ترکیه، امارات و آسیای میانه نیز وجود دارد.
در این چارچوب، فرودگاه سقز می‌تواند در بلندمدت بخشی از زنجیره لجستیک صادرات محصولات کشاورزی، صنایع تبدیلی و کالاهای با ارزش افزوده بالا باشد.
ضرورت بررسی راه‌اندازی ایرلاین بومی
یکی از پیشنهادهای قابل بررسی برای کاهش وابستگی فرودگاه‌های استان به تصمیم شرکت‌های هواپیمایی خارج از منطقه، راه‌اندازی ایرلاین بومی استان کوردستان با مشارکت بخش خصوصی است.
چنین شرکتی، در صورت برخورداری از مدل اقتصادی پایدار و ناوگان مناسب، می‌تواند بر مسیرهای منطقه‌ای، گردشگری و تجاری تمرکز کند.
با این حال، راه‌اندازی ایرلاین بومی نیازمند مطالعات دقیق اقتصادی، تأمین سرمایه، مجوزهای هوانوردی، دسترسی به ناوگان، نیروی متخصص و تضمین بازار است و باید به‌عنوان یک پروژه مستقل امکان‌سنجی شود.
جمع‌بندی
فرودگاه سقز را می‌توان نمونه‌ای از زیرساختی دانست که ایجاد ظرفیت فیزیکی آن به‌تنهایی نتوانسته به شکل‌گیری یک شبکه پروازی پایدار منجر شود. استمرار این وضعیت، نتیجه مجموعه‌ای از عوامل زیرساختی، فنی، مدیریتی، اداری، منابع انسانی و اقتصادی است.
احیای فرودگاه بنابراین نباید صرفاً با هدف «برقراری یک پرواز» دنبال شود؛ هدف اصلی باید ایجاد یک مدل پایدار بهره‌برداری باشد.
در کوتاه‌مدت، رفع موانع عملیاتی، تأمین تجهیزات ضروری، جذب نیروی متخصص و ایجاد ساختار اداری منسجم باید در اولویت قرار گیرد. در مرحله بعد، انعقاد قراردادهای پایدار با شرکت‌های هواپیمایی، تکمیل زیرساخت‌ها و ایجاد برنامه پروازی قابل پیش‌بینی ضروری است.
در افق بلندمدت نیز می‌توان از ظرفیت فرودگاه برای توسعه گردشگری، تجارت مرزی، توریسم درمانی، جذب سرمایه‌گذاری و حمل‌ونقل کالاهای با ارزش افزوده بالا استفاده کرد.
فرودگاه سقز در صورت حل همزمان مشکلات زیرساختی و مدیریتی، می‌تواند از یک پروژه نیمه‌فعال به یک زیرساخت مؤثر در توسعه منطقه تبدیل شود؛ اما تحقق این هدف، بیش از هر چیز به مدیریت یکپارچه، نیروی انسانی متخصص، برنامه اقتصادی واقع‌بینانه و تعهد پایدار برای استمرار پروازها نیاز دارد.
