مرحوم توکلی، روایت نگار مردم محور و حافظه فرهنگی کوردستان

– دکتر ابراهیم محمدحسینی

مرحوم محمد رئوف توکلی ( ۱۳۰۹ تا ۱۴۰۵) از تاریخ نگاران محلی و مردم محور و به عنوان قدیمی ترین معلم جغرافیای کوردستان، میان فضا و زمان، پیوندی عمیق برقرار کرد تا با دو زبان کوردی و فارسی، آثاری علمی و مستند تولید کند.
تاریخ نگاری در کوردستان به شرف نامه بدلیسی برمی گردد.
تاریخ نویسی محلی کوردستان، به طور عمده حول محور طوایف و امرای کورد، بویژه امرای اردلانی سنندج و احوال و رویدادهای مربوط به آنها به نگارش درآمده است. در اواخر دوره ناصری و دوره مظفری با نگارش حدیقه ناصری و تحفه ناصری ویژگی های شناخته شده تاریخ نویسی محلی، از جمله توجه به جغرافیا، مسائل اجتماعی، فرهنگ، جمعیت، طبقات، وضع عمومی و وضع اقتصادی و کشاورزی در تاریخ نویسی کوردستان نمود پیدا کرد.
اصولا؛ تاریخ نویسی محلّی، در کنار سایر گونه های تاریخ نویسی، یکی از زمینه هایی بوده است که مورخان ایرانی آن را آزموده و آثار ارزنده ای پدید آورده اند. این نوع تاریخ نگاری، با محوریّت مکان نگاری،آگاهی های ارزشمندی در باب حیات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، تاریخ، جغرافیا، حکّام وفرمانروایان و تحولات سیاسی یک شهر و ناحیه ای خاص ارائه می دهند که در دیگر گونه های تاریخ نگاری، نظیر تاریخ عمومی و یا سلسله ای، کمتر دیده می شود و در واقع، این نوع تاریخ نگاری، نوعی تاریخ اجتماعی یا تمدنی و خیلی ساده تر، نوعی شهرشناسی به شمار می روند.
این نوع تاریخ نگاری با انگیزه ای وطن دوستی، تفاخر، برجسه سازی بوم و یا انگیزه شخصی بر سه پایه اطلاعات جغرافیایی، تاریخی و اطلاعات رجال به نگارش در می آید.
مرحوم محمد رئوف توکلی در زمره «نسل نخست مورخان مردم‌نگار کوردستان» بود؛ نویسندگانی که از دهه۱۳۴۰ به بعد، تلاش کردند تصویری درونی و مستقل از کوردستان ارائه دهند؛ تاریخ و جغرافیا فقط مجموعه‌ای از اطلاعات نیست، بلکه داستان زندگی مردم و سرزمین ماست.
از ویژگی های این تاریخ نگار چیره دست، می توان به مواردی چون؛ وفاداری به حافظه جمعی، تلاش برای حفظ میراث زبانی، فرهنگی و انسانی مردمان کوردستان، حفظ تاریخی جامعه به شکل مکتوب، سامان دادن به روایت‌های پراکنده، گردآوری روایت‌های شفاهی، بررسی اسناد خانوادگی و محلی، گفت‌وگو با ریش‌سفیدان و معتمدان منطقه، مطالعه متون قدیمی محلی، مستندسازی تاریخ معلمان، فعالان فرهنگی و چهره‌های اثرگذار، نثر روان، صادقانه و بی‌تکلف اشاره نمود.
بازتاب صدای کنشگران محلی و تأثیر نیروهای کلان بر زندگی روزمره مردم، پیوند دادن تاریخ کلان با تجربه‌های زیسته، تکمیل خلأهای اسنادی، تقویت هویت جمعی، افزودن بُعد چندصدایی به تاریخ و خوانش دقیق‌تر اقتصاد و زندگی محلی از دیگر ویژگی های آثار وی بود که با قلمی فروتنانه، جهان کوچک بانه را بدل کرد به تصویری از هویت بزرگ کوردستان.
اثر ماندگار «تاریخ و جغرافیای کردستان»، یادداشت هایش در قالب کتاب «نووسراوه‌کانم».. و تصحیح چندین آثار خطی بخشی از تلاش های این بزرگ مرد بود.
بی تردید ادامه راه این استاد فقید، نیازمند؛ بکارگیری روش‌شناسی دقیق و انتقادی، اعتبارسنجی منابع، مقایسه منابع مختلف، پذیرش محدودیت ها و درک واقعیت کمبود منابع در برخی دوره‌ها و پرهیز از تعمیم شتاب‌زده است.

منابع:
– قدیمی قیداری، عباس (۱۳۸۸). ‌تاریخ نگاری محلی کردستان و ظهور نخستین تاریخ نگار زن در ایران، فصلنامه پژوهش های تاریخی، پیاپی ۱
– چوبینه، مهدی (۱۳۹۵). قدیمی ترین معلم جغرافیای کردستان / پای صحبت استاد محمد رئوف توکلی، فصلنامه رشد آموزش جغرافیا، پیاپی ۱۱۵
– ثواقب، جهانبخش و دیگران ( ۱۳۹۶). تاریخ سلاطین هورامان تداوم یا تحول تاریخ‌نگاری محلی در کردستان، پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران، ۵ (۱۰)
– ثواقب، جهانبخش (۱۳۹۳). نگرشی بر جایگاه و اهمیت سنت تاریخ نویسی محلی ایرانی، پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران، ۲(۴).