آیندهپژوهی در مطالعات کوردی؛ روایتها از کوردستان تا دیاسپورا در لندن
سقزرووداو- مدرسه اقتصاد و علوم سیاسی لندن (LSE) از ۲۹ آوریل تا ۱ مه ۲۰۲۶ میزبان یکی از مهمترین گردهماییهای علمی سالهای اخیر در حوزه مطالعات کوردی بود؛ کنفرانسی که با حضور دهها پژوهشگر از دانشگاههای اروپا، خاورمیانه و آمریکای شمالی، تصویری کمسابقه از وضعیت کنونی پژوهش درباره جامعه، فرهنگ، سیاست و تاریخ کوردها ارائه کرد.
مرور مقالات ارائهشده در این کنفرانس نشان میدهد مطالعات کوردی در سالهای اخیر از تمرکز سنتی بر منازعات و مسائل نظامی و سیاسی فراتر رفته و به حوزههایی همچون جنسیت، محیط زیست، مهاجرت، ارتباطات، کنش هایمدنی، هنر، حافظه جمعی، ادبیات و تولید دانش گسترش یافته است.
زنان؛ محور اصلی پژوهشهای نوین
مطالعات زنان و جنسیت یکی از پررنگترین محورهای کنفرانس بود.
بریوان ماتیار در پژوهشی درباره زنان «زاکر» در روستای علوی گومیکا پس از زلزله ۲۰۲۳ ترکیه، نقش زنان در حفظ حافظه جمعی و بازسازی همبستگی اجتماعی را بررسی کرد.
هزال اوزواریش از گلداسمیتس لندن نیز به سرنوشت زنان کوردی پرداخت که در دهه ۱۹۹۰ در ترکیه ناپدید شدند و همچنان کمتر در حافظه عمومی بازنمایی شدهاند.
ویلیام پرسیچیلی از دانشگاه کمبریج، با تکیه بر تحقیقات میدانی در شمال کوردستان، نقش جنبش زنان کورد را در شکلگیری آنچه «صلح مثبت» مینامد مورد بررسی قرار داد.
همچنین اوزلم بلچیم گالیپ از دانشگاه ساسکس، تجربه زنان کورد در شهرهای جنگزده جنوب شرق ترکیه و بازسازی مفهوم «خانه» پس از جنگ و جابهجایی اجباری را تحلیل کرد.
دیاسپورا؛ کوردها در ژاپن، روسیه و اروپا
بخش مهمی از کنفرانس به جوامع کورد خارج از خاورمیانه اختصاص داشت.
هاجی جودت از دانشگاه هومبولت و میکی نوزه از مؤسسه اقتصادهای در حال توسعه ژاپن، وضعیت کوردهای ساکن ژاپن و بازنمایی آنان در رسانههای این کشور را بررسی کردند.
حقی بهرام از دانشگاه لینشوپینگ سوئد به تجربه کوردهای بیتابعیت سوریه در نظامهای پناهندگی آلمان و سوئد پرداخت.
در پژوهشی دیگر، هنریت راداتز از دانشگاه آزاد برلین و اوین بولوت از دانشگاه ابنخلدون، به وضعیت اقتصادی و اجتماعی ایزدیهای ساکن روسیه و نقش زنان ایزدی در جامعه مهاجر پرداختند.
انفال؛ نسلکشی در کانون بازخوانیهای جدید
مسئله انفال و نسلکشی کوردها در عراق نیز جایگاه مهمی در برنامه کنفرانس داشت.
هرش حمه کریم از دانشگاه سلیمانیه، با تکیه بر روایتهای شفاهی بازماندگان گرمیان، نشان داد که حافظه شفاهی ابعادی از تجربه انفال را آشکار میکند که در اسناد رسمی کمتر دیده میشود.
در همین پنل، منصور تیفوری از دانشگاه پاریس، مفهوم «انفال» را از منظر فلسفه سیاسی و نظریه وضعیت استثنایی بازخوانی کرد و آن را صرفاً یک عنوان مذهبی ندانست.
ایران؛ یکی از محورهای مهم مطالعات کوردی
بخشی از مقالات کنفرانس به تحولات اجتماعی، فرهنگی و هویتی ایران و کوردها اختصاص داشت. پژوهشگران از دانشگاههای مختلف به بررسی موضوعاتی همچون مشارکت اجتماعی، هویتهای محلی، توسعه شهری و نقش کنشهای مدنی در جوامع کُرد پرداختند.
در این میان، روژین موکریان از دانشگاه کالج کورک ایرلند و یونس آباکای از دانشگاه اکستر، در پژوهشهای خود به موضوع تنوع فرهنگی و جایگاه گروههای مختلف اجتماعی در ایران پرداختند. همچنین سوران منصورنیا با مطالعه موردی شهر مریوان، نقش فضاهای شهری و تحولات اجتماعی در شکلگیری تجربه زیسته شهروندان را بررسی کرد.
مجموع این پژوهشها نشان میدهد که مطالعات مربوط به کوردها در ایران در سالهای اخیر بیش از گذشته به موضوعاتی مانند توسعه محلی، هویت فرهنگی، شهر، جامعه مدنی، مشکلات و مشارکت اجتماعی توجه کرده است.
ادبیات و زبان؛ بازگشت به میراث کلاسیک
پنل ادبیات و زبان از پربارترین بخشهای کنفرانس بود.
یاسر عبدالسلاماوغلو از دانشگاه صوفیه بلغارستان، ادبیات کلاسیک کوردی را به عنوان عرصهای برای شکلگیری هویت جمعی تحلیل کرد.
میخیل لیزنبرگ از دانشگاه آمستردام، شاهکار احمد خانی یعنی «مم و زین» را در چارچوب ادبیات جهانی و روابط قدرت در حوزه تمدنی فارسی بررسی کرد.
حلیل ابراهیم شاکار از دانشگاه وان، بر اهمیت دنگبێژی به عنوان یک نظام معرفتی و حافظه تاریخی کوردها تأکید کرد.
همچنین چنور زاگروس از دانشگاه علوم کاربردی آیندهوون هلند، نقش ادبیات کودک در حفظ هویت فرهنگی کودکان کُرد در دیاسپورا را مورد مطالعه قرار داد.
محیط زیست؛ موضوع نوظهور مطالعات کوردی
یکی از تازهترین روندهای پژوهشی مطرحشده در کنفرانس، پیوند میان محیط زیست و سیاست بود.
نیسان آلیجی زیتون از دانشگاه دربی و سوان سگوویا-تزومپا از دانشگاه اوپسالا، پیامدهای زیستمحیطی منازعات کوردستان ترکیه را در چارچوب «عدالت انتقالی سبز» بررسی کردند.
روزا کاواک در مقالهای درباره رود دجله، نقش حافظه تاریخی و سیاست دولتی در بازتعریف این رودخانه را تحلیل کرد.
نور بوز از دانشگاه مککواری استرالیا نیز به تجربه جوامع کوردی جابهجا شده در اثر ساخت سد آلپارسلان پرداخت.
در همین حوزه، مارسین اسکوپینسکی از دانشگاه ورشو، تخریب زیرساختها و منابع طبیعی در روژاوا را شکلی از «مقاومتزدایی زیستمحیطی» توصیف کرد.
هنر و فرهنگ؛ از لهستان تا دیاربکر
در حوزه هنر و فرهنگ نیز مقالات متعددی ارائه شد.
یوانا بوخنسکا از دانشگاه یاگیلونیا لهستان، دو دهه نمایش هنر معاصر کوردی در لهستان را بررسی کرد.
محمد طیفور از دانشگاه استراسبورگ، سرنوشت نهادهای فرهنگی کوردی در دیاربکر پس از سال ۲۰۱۵ و ظهور مراکز مستقل فرهنگی همچون «چاند ما» و «زاروک ما» را موضوع پژوهش خود قرار داد.
زبان کردی؛ از خانه تا کافه
زبان نیز یکی از مهمترین محورهای کنفرانس بود.
پژوهشگران دانشگاه آرتوکلوی ماردین با مطالعه کافههای دیاربکر و وان نشان دادند که بقای زبان کوردی تنها به خانواده وابسته نیست، بلکه حضور آن در فضاهای عمومی نیز اهمیت تعیینکنندهای دارد.
به گفته آنان، انتخاب میان کوردی و ترکی در گفتوگوهای روزمره کافهها، امروز به کنشی اجتماعی و حتی سیاسی تبدیل شده است.
این پژوهش نتیجه میگیرد که فضاهای نیمهعمومی مانند کافهها نقش مهمی در انتقال زبان به نسلهای آینده دارند.
آینده مطالعات کوردی
آنچه از مجموع این پژوهشها و مرور بیش از ۸۰ مقاله ارائهشده در کنفرانس لندن، برمیآید، شکلگیری نسل جدیدی از مطالعات کوردی است؛ نسلی که دیگر تنها به منازعات سیاسی و نظامی نمیپردازد، بلکه موضوعاتی همچون حافظه، جنسیت، محیط زیست، هنر، مهاجرت، زبان و تولید دانش را نیز در مرکز توجه قرار داده است.
کنفرانس مطالعات کوردی لندن ۲۰۲۶ نشان داد که مطالعات کوردی امروز به یکی از پویاترین حوزههای علوم انسانی و اجتماعی و مطالعات بین رشتهای تبدیل شده و به واسطه تجربه تاریخی و اجتماعی کوردها، پرسشهای بنیادینی درباره عدالت، هویت، قدرت، ارتباطات بینالملل، حافظه جمعی، افکار عمومی و آینده خاورمیانه مطرح میکند.
با این حال میزان توجه به مفاهیمی نوین در حوزه رسانه و شبکههای اجتماعی، هوش مصنوعی، قدرت نرم و دیپلماسی نوین و… در حد پایینی بوده است.
