میر جەلادەت بەدرخان؛ ئەندازیاری زمانی کوردی و ڕابەری ڕۆشنبیریی نوێ
– جەعفەر قارەمانی
لە مێژووی هەر نەتەوەیەکدا، کاتەکان بەو کەسایەتییانە دەناسرێنەوە کە توانیویانە بە بیر و خەبات و قەڵەمیان ڕێڕەوی مێژوو بگۆڕن و ناسنامەی گەلەکەیان لە فەوتان بپارێزن. میر جەلادەت بەدرخان(۱۸۹۳ـ ۱۹۵۱)، ئەو ناوی زێڕینەی لە هزری هەموو کوردێکدا بە هێمای زمان و ڕۆژنامەوانیی کوردی دەناسرێت، تەنیا سیاسەتوانێکی خاوەن پلە و پایە نەبوو، بەڵکوو ئەندازیاری بناغەی فەرهەنگی و زمانیی نوێی کوردی بوو. لە کاتێکدا زمانی کوردی لە نێو گێژاو و تەنگژەی سیاسی و داگیرکارییەکاندا خەریک بوو، پەرژینی خۆی لە دەست بدات، میر جەلادەت لە دیمەشق و لە ساڵی ۱۹۳۲دا گۆڤاری «هاوار»ی چاپ و بڵاو کردەوە. ئەم گۆڤارە تەنیا بڵاوکراوەیەک نەبوو، بەڵکوو ئەکادیمیایەکی گەڕۆک بوو کە توانی کاریگەرییەکی قووڵ بەجێ بهێڵێت. لە ڕێگەی «هاوار»ەوە، میر جەلادەت ئەلفوبێی لاتینیی بۆ زمانی کوردی جێگیر کرد کە تا ئەمڕۆش بنەمای سەرەکیی نووسینی کوردی لە بەشێکی زۆری کوردستانە.
«هاوار» بوو بە مینبەرێک بۆ ڕۆشنبیرانی ئەو سەردەمە تا بەرهەمەکانیان لە ڕێگەیەوە بڵاو بکەنەوە؛ دروشمی گۆڤارەکە بریتی بوو لە: «هاوار زمانخۆشە، بێژەرە، گەردوونە»، بانگەوازێک بوو، بۆئەوەی کورد بە زمانی خۆی بدوێت و بنووسێت. هەروەها لە تەنیشت «هاوار»دا، میر جەلادەت بە بەردەوامی کاری لەسەر هەفتانەی «ڕۆناهی» کرد، کە ئەویش وەک بەشێکی گرنگ لە هەوڵەکانی بۆ هۆشیارکردنەوەی جەماوەر و گەیاندنی زانیاری و ئەدەبیات بە شێوازێکی بەربڵاوتر و بەردەوامتر لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا، ڕۆڵی خۆی بینی.
میر جەلادەت بەدرخان وەک سەرنووسەر، توانیبووی کۆمەڵێک ڕۆشنبیر و شاعیری لێهاتوو کۆ بکاتەوە کە هەرکام بە شێوەیەک کاریگەرییان لەسەر زمان و کولتووری کوردی هەبوو؛ لەوانە عوسمان سەبری، کە بە “مامۆستای نەسرەوتوو” ناسرابوو؛ کەسایەتییەکی تێکۆشەر بوو و بە شیعر و چیرۆکەکانی گیانی بەرگری و نەتەوایەتیی لە ناو دڵی خوێنەرانی «هاوار»دا زیندوو دەکردەوە و سەرەڕای ئازار و زیندانەکانی، هەرگیز لە نووسین بۆ زمانەکەی نەوەستا. قەدری جان شاعیر و چیرۆکنووسێک بوو کە بە زمانێکی پاراو و شێوازێکی هونەریی بەرز، ئازارەکانی چینی چەوساوە و کێشە کۆمەڵایەتییەکانی کوردی لە نووسینەکانیدا بەرجەستە دەکرد. ڕەوشەن بەدرخان، هاوژینی میر جەلادەت، یەکێک بوو لە ژنە پێشەنگەکانی مێژووی نوێی کورد کە نەک تەنیا وەک پشتیوانێکی مەعنەویی بۆ گۆڤارەکە، بەڵکوو وەک نووسەرێکی لێهاتوو بە وتار و چیرۆکەکانی، دەنگی ژنی کورد و پێویستیی هۆشیاریی کۆمەڵایەتیی لە ناو «هاوار» و «ڕۆناهی»دا بەرز نواند.
کامەران بەدرخانی برای میر جەلادەت کە کەسایەتییەکی ئەکادیمی و دیپلۆمات بوو، ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە بەکارهێنانی شارەزایی زمانەوانیی خۆیدا بۆ دارشتنی ڕێزمانی کوردی و پێشخستنی شێوازی نووسین بە ئەلفوبێی لاتینی هەبوو؛ هاوکات جەگەرخوێنی شاعیری مەزنیش بە بەرهەمە قووڵ و نەتەوەییەکانی، گۆڤارەکەی دەوڵەمەندتر کرد و توانی بە زمانێکی سادە و ناسک دڵی جەماوەر، بۆ لای ئەدەبیات ڕابکێشێت. ئەم کۆمەڵە ڕۆشنبیرە توانییان یەکێتییەک لەشێوازی نووسین دروست بکەن، ئەدەبی چیرۆک و شیعری نوێی کوردی دابمەزرێنن و بە کۆکردنەوە و چاپکردنی فۆلکلۆر و بەیت و باوەکان، ڕێگەیان نەدا مێژووی زارەکیی کورد لە بیر بچێتەوە.
میر جەلادەت باوەڕی تەواوی بە هێزی وشە هەبوو و پێی وابوو بێ زمان، گەل بوونی نامێنێت؛ بۆیە ڕۆژنامەوانی لە لای ئەو تەنیا پیشەیەک نەبوو، بەڵکوو سەنگەرێکی بەرگری بوو لە ناسنامەی نەتەوەیی. ئەو بە چالاکییەکانی، توانی دەنگ و ئازار و هیواکانی کورد لەو سەردەمە دژوارەدا بە جیهان بناسێنێت. سەرباری ئەوەی میر جەلادەت لە خێزانێکی میرنشین و پایەبەرز بوو، بەڵام گیانی ئەو گیانی خزمەتکارێکی گەل بوو؛ ئەو سەلماندی کە گەورەیی مرۆڤ نەک لە پلە و پایەی کۆمەڵایەتی، بەڵکوو لەو شوێنەوارەدا دەردەکەوێت کە دوای خۆی بۆ نەوەکانی بەجێی دەهێڵێت.
ساڵیادی کۆچی دوایی میر جەلادەت بەدرخان، تەنیا بۆ ڕێزگرتن و یادکردنەوەی کەسایەتییەکی مێژوویی نییە، بەڵکوو بانگەوازێکە بۆ هەموو کوردێک کە زمانەکەی بپارێزێت و بەردەوام بێت لە خوێندنەوە و نووسین بەو ڕێچکەیەی میر جەلادەت بۆی بەجێ هێشتووین. ئەمڕۆ لە کاتێکدا یاد و بیرەوەریی میر جەلادەت بەرز دەنرخێنین کە هێشتا بەرهەمەکانی دەخوێنرێنەوە و وشەکانی وەک چرایەک ڕێگەی ڕۆشنبیریی کوردی ڕوون دەکەنەوە. سڵاو لە گیانی پاکی میر جەلادەت بەدرخان.
