بازخوانی منظومه عاشقانهٔ و ملی «مهم و زین»؛ از مانفیست هویتی تا درخشش ادبی اجتماعی
سقزرووداو- نشست تخصصی بررسی و نقد شاهکار جاودان «مەم و زین» (مم و زین) اثر احمد خانی، اندیشمند و رستاخیزگر ادبی سده هفدهم میلادی، به همت انجمن ادبی-فرهنگی «وریشه» و با حضور جمعی از برجستهترین نویسندگان، پژوهشگران، شاعران و اصحاب فرهنگ در سالن کتابخانه عمومی سقز برگزار شد.
این رویداد فرهنگی که نقطهعطفی در مواجهه علمی با میراث هویتی شرق به شمار میرود، پیرامون رونمایی و بررسی تازهترین ترجمه فارسی این منظومه ۲۷۰۰ بیتی اثر عبدالخالق رحمانی (نویسنده و مترجم سقزی) شکل گرفت؛ ترجمهای در ۲۰۵ صفحه که پس از سه سال تلاش روشمند، توسط انتشارات «بیریار» به جامعه ادبی عرضه شده است تا پنجرهای تازه بر درک عرفانی، حماسی و هویتمحور این «حماسه ادبی و اجتماعی کوردها» بگشاید.
بازآفرینی یک حماسه؛ از کرمانجی تا فارسی و انگلیسی
در ابتدای این نشست، عبدالخالق رحمانی، مترجم دیوان «مهم و زین»، با خوانش ابیاتی از این شاهکار، به تشریح فرایند پیچیده ترجمه آن پرداخت.
وی با اشاره به لایههای متعدد و ساختار چندبعدی اثر تصریح کرد: “مهم و زین” تنها روایتی سوزناک از ناکامی دو دلدار نیست، بلکه یک منظومه جامعالأطراف است که در دراماتیکترین قالب داستانی، عالیترین مفاهیم خداشناسی، عرفان، حماسه، جامعهشناسی و آموزههای تربیتی را در خود جای داده و در قله ادبیات کوردی میدرخشد.
شایان ذکر است منظومه «مهم و زین» که در سال ۱۶۹۲ میلادی به گویش کرمانجی به رشته تحریر درآمد، تاکنون به زبانهای زنده دنیا از جمله روسی، فرانسوی و آلمانی ترجمه شده و به عنوان مانفیست ادبی و هویتی فرهنگ کورد شناخته میشود.
خانی؛ فیلسوف اندیشهساز و فراروی از مرثیهسرایی
در ادامه برنامه، دکتر عبدالله لطیفپور، پژوهشگر و نویسنده، با واکاوی ابعاد شخصیتی احمد خانی، بر ضرورت برگزاری کنگرههای بینالمللی برای بازخوانی افکار وی تأکید کرد. لطیفپور با تبیین جایگاه خانی در تاریخ اندیشه شرق گفت: احمد خانی فراتر از یک شاعر، عارفی اندیشهساز و متفکری جامعهنگر است که چهار سده پیش در بزنگاهی پرفراز و نشیب، به تولید اندیشه اصیل در حوزههای فلسفه، عرفان و هویت پرداخت. شاهکار او برخلاف مواجهههای متداول با مصائب تاریخی که به مرثیهسرایی منفعلانه میانجامد، زخمها و رنجهای تاریخی جامعه را به نور، امید و همبستگی بدل ساخت.
وی همچنین با تشریح مفاهیم عمیق زیباییشناختی و گونههای عشق (از حب عذری تا آکاپه و فیلیا) در متن اثر، به تأثیر شگرف خانی بر ادبیات معاصر و جریان رماننویسی کردی نظیر آثار «بختیار علی» و «جان دوست» اشاره کرد و بازخوانش علمی این میراث را گامی حیاتی در تقویت بنیانهای فرهنگی منطقه دانست.
انگیزهای تازه برای بازگشت به متن اصلی و ادبیات فاخر
حسن آبیار، دیگر سخنران این نشست، با تحلیل نقدگونه بر دشواریهای ترجمه آثار جامعالأطراف اظهار داشت: در پژوهش علمی نباید دچار اغراق شد، اما “مهم و زین” ترکیبی بینظیر از حماسه، عرفان، غزل و ادبیات تعلیمی است. همین جامعیت، ترجمه آن را به امری دشوار و ظریف بدل میکند.
وی تاکید کرد: ارزش کار استاد رحمانی در این است که علاوه بر معرفی این اثر به فارسیزبانان، اشتیاق و بهانهای دوباره برای مراجعه به متن اصلی کرمانجی فراهم میآورد؛ چه آنکه هدف غایی خانی، تقویت همبستگی و محوریتبخشی به هویت فرهنگی بوده است.
خانی؛ نماد هویت، آگاهی و پایداری فرهنگی کوردها
عابد حسینی نویسنده و مترجم در سخنرانی خود احمد خانی را برجستهترین نماد آگاهی، هویت و مقاومت فرهنگی ملت کورد معرفی کرد و گفت آثار او، بهویژه مهم و زین، فراتر از یک منظومه عاشقانه، اثری فلسفی، عرفانی و هویتساز است.
وی با اشاره به جایگاه زبان در اندیشه خانی، تأکید کرد که این شاعر و متفکر بزرگ با وجود دشواریهای زمانه، آگاهانه زبان کوردی را برای خلق یک شاهکار ادبی برگزید و از نمادها و اسطورههایی همچون نوروز برای انتقال مفاهیم هویتی، فرهنگی و دینی بهره گرفت.
حسینی همچنین با بررسی ابعاد معرفتی مهم و زین، این اثر را بازتابی از میراث فکری و باورهای کهن کوردی دانست و اظهار کرد که بسیاری از ترجمهها، به دلیل دسترسی نداشتن به پژوهشهای جدید، نتوانستهاند همه لایههای معنایی و فلسفی اندیشه خانی را بهدرستی منتقل کنند.
وی در پایان، احمد خانی را سرمایهای ملی خواند و بر ضرورت شناخت، مطالعه و حضور آثار او در کتابخانه همه خانوادههای کورد تأکید کرد و حفظ و ترویج اندیشههای این شاعر و متفکر را گامی مهم در تقویت هویت فرهنگی و تاریخی جامعه کورد دانست.
طنین شعر، موسیقی و تجلیل از مفاخر
در بخش پایانی این محفل فرهنگی، سروه حسینی ضمن مرور فرازهایی از زیستنامه و کارنامه ادبی احمد خانی، قطعاتی از اشعار خود با مضامین اجتماعی و فرهنگی را دکلمه کرد.
این مراسم با اجرای قطعاتی از موسیقی اصیل و تجلیل و اهدای لوح تقدیر به سخنرانان، مترجم و دستاندرکاران برگزاری برنامه به کار خود پایان داد.
مجری گری مراسم برعهده خالد فتاحی بود.
