بنزین هست؛ مسئله این است که به چه کسی میرسد؟
یادداشتی درباره وضعیت نامناسب بنزین آزاد و ضرورت اصلاح حکمرانی توزیع سوخت در کوردستان و رعایت حال شهروندان
محدودیت دسترسی شهروندان کوردستان به بنزین آزاد در شرایطی ادامه دارد که مسئله اصلی استان، کمبود واقعی سوخت نیست؛ بلکه ضعف در مدیریت، توزیع و نظارت بر جریان مصرف، سهمیه خودروهای عمومی و نحوه رفتار مصرفی و قاچاق سوخت توسط عده ای است.
وقتی بنزین کافی در جایگاهها وجود دارد و حتی در شرایط جنگی هم یک ساعت کوردستان از جمله شهرستانهای سقز و بانه بدون سوخت نبودند یا به دلیل کمبود سوخت جایگاهها تعطیل نشد، اما مشکل آنجاست که شهروند عادی برای دریافت چند لیتر آن ناچار به ایستادن در صفهای طولانی است، باید پرسید مشکل دقیقاً در کجای زنجیره توزیع شکل گرفته است؟
بخشی از پاسخ را باید در غیرواقعی بودن قیمت سوخت، قاچاق و انتقال آن برای کسب منافع شخصی، فروش سهمیه برخی خودروهای حملونقل عمومی از جمله تاکسیها و وانتها، نبود نظارت هوشمند بر الگوی مصرف خودروها و رفتار مصرفی برخی شهروندان برای ذخیره بنزین با توجه به شرایط جنگی و… جستوجو کرد. در چنین شرایطی، اعمال محدودیت عمومی برای همه شهروندان، سادهترین راهحل برای مسئولان است؛ اما الزاماً عادلانهترین راهحل نیست.
مسئله مهم دیگر، فرسوده شدن شیوه فعلی سهمیهبندی است. تخصیص سوخت صرفاً بر مبنای خودرو، بدون توجه کافی به میزان استفاده و نیاز واقعی افراد، میتواند زمینه توزیع ناعادلانه یارانه و شکلگیری بازارهای غیررسمی را فراهم کند. یکی از راهکارهای قابل بررسی، حرکت به سمت سهمیهبندی هوشمند و فردمحور بر اساس کد ملی است؛ بهگونهای که یارانه سوخت به مصرفکننده واقعی تعلق گیرد و امکان رصد و مدیریت مصرف نیز فراهم شود.
از سوی دیگر، میان دستگاههای مسئول از جمله شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، پلیس و تعزیرات، باید هماهنگی بیشتری برای کنترل جریان سوخت ایجاد شود. پایش هوشمند سوختگیری خودروها، شناسایی مصرفهای غیرعادی، کنترل خودروهایی که بهطور مستمر از سوخت آزاد استفاده میکنند و نظارت بر عرضه سوخت در جایگاهها میتواند جایگزین مناسبی برای محدودیتهای فراگیر باشد.
در این میان، نباید نقش رفتارهای برخی افراد را نیز نادیده گرفت. کسانی که با فروش سهمیه یا قاچاق سوخت برای کسب منفعت شخصی، دسترسی دیگران را محدود میکنند، باید بدانند سود آنان ممکن است به قیمت گرفتاری شهروند دیگری تمام شود؛ شهروندی که شاید بیمار، سالمند، کارگر یا گرفتار یک ضرورت فوری باشد و توان ساعتها ماندن در صف را نداشته باشد.
رعایت حقوق دیگران، پیش از آنکه یک الزام قانونی باشد، یک مسئولیت اجتماعی است.
بنابراین، راهحل مسئله بنزین در کردستان را نباید صرفاً در افزایش یا کاهش سهمیه و ایجاد محدودیت برای شهروندان جستوجو کرد. اگر سوخت کافی وجود دارد، مسئله اصلی باید اصلاح سازوکار توزیع باشد. شفافیت در عرضه، نظارت هوشمند، مقابله هدفمند با قاچاق و فروش سهمیه و حرکت به سمت توزیع عادلانه و مبتنی بر داده، میتواند هم از هدررفت منابع جلوگیری کند و هم دسترسی شهروندان عادی به سوخت را بهبود بخشد.
در نهایت، پرسش اصلی این نیست که «بنزین در کوردستان هست یا نیست؟»؛ پرسش مهمتر این است که بنزین آزاد موجود چگونه و بر اساس چه معیاری میان مردم توزیع میشود؟ چه کسی از آنان سودهای کلان میبرند اما کمبود و رنج آن را شهروندان عادی تحمل میکنند؛ پاسخ به همین پرسش میتواند مسیر اصلاح وضعیت موجود را روشن کند.
– این یادداشت تحلیلی پس از انتشار فیلم اخیر سقزرووداو با عنوان «بنزین آزاد؛ فراوان در سایر شهرها اما محدود در سقز»؛ بررسیهای میدانی، توضیحات مسئولانی استانی و شهرستانی شرکت نفت، چند نفر از جایگاهداران و نظرات شهروندی تهیه شده بوده که امید است مورد توجه برای حل مشکل قرار گیرد.
